दादा कोंडके अवतारानंतर दादांचा नवा मुन्नाभाई अवतार : हा आत्म-क्लेश की ATM क्लेश?

महाराष्ट्राचे सुजाण, सुसंस्कृत आणि सुविचारी उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी कृष्णाकाठी चव्हाण साहेबांच्यापाशी आत्म्क्लेशाचा प्रयोग सुरु केला आहे. काल काकांनी सार्वजनिक ठिकाणी पत्रकार परिषदेतच त्यांना आणि त्यांचे कडवे पाठीराखे नटवर्य जितेंद्र आव्हाड यांना फटकारल्यानंतर दादांना ही उपरती झाली आणि काकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या (म्हणजे काका नेहमी असा उल्लेख करतात म्हणूनच हे म्हणायचे, काकांच्याही वागणुकीत यशवंतराव कधीच दिसत नाहीत हा भाग वेगळा!) स्व. यशवंतरावजी चव्हाण यांच्या स्मारकापाशी जाऊन प्रायश्चित्त घ्यावे वाटावे हा विलक्षण योगायोग म्हटला पाहिजे ! अन्यथा आजचे औचित्य लक्षात घेतले तर आज आंबेडकर जयंती असल्याने दादा चैत्यभूमीवर प्रायश्चित्त घेताना दिसले असते...

काका रागावलेले आणि विरोधक तुटून पडलेले अशा अवस्थेत सत्ता जाऊ शकते आणि सत्तेतून सुरु असलेला संपत्तीचा धबधबा असा अचानक आटणे कोणत्याच पुढाऱ्याला परवडत नसते. सत्ता म्हणजे नेत्यांसाठी पैशाचे ATM असते हे लक्षात घेता हा मराठीतला आत्मक्लेश नसून इंग्रजीतला ATM क्लेश आहे हे जनता ओळखून आहे. सत्तेशिवाय अजित पवार राहूच शकत नाहीत हे त्यांच्या मागील वेळच्या लुटूपूटूच्या  राजीनामा देणे आणि पुन्हा सत्तेत येणे यावरून दिसून येतेच. तेव्हा नटवर्य जितेंद्र आव्हाड यांनी दादांना लालबहादूर शास्त्रींची उपमा दिली होती, आता थेट गांधीजींचीच उपमा द्यायला हरकत नाही! अर्थात विनोबा भावे यांनी गांधी मार्गावर चालणे आणि मुन्नाभाई एमबीबीएसने गांधीगिरी करणे यातला फरकही सुद्न्य जनता ओळखूनच असते. त्या पार्श्वभूमीवर आताचा आत्मक्लेश हा गांधी मार्गाचा स्वीकार केल्याचा देखावा असून या मागे अंतस्थ प्रेरणा आहे की ही फक्त एक राजकीय चाल आहे हे थोड्याच काळात स्पष्ट होईल.

समजा जर अजितरावांना खरंच पश्चात्ताप होत असेल तर महाराष्ट्रासाठी ही एक स्वागतार्ह बाब आहे हे मात्र नक्की....कारण तसे असेल तर पश्चात्ताप करावा अशा आणखी बऱ्याच गोष्टी त्यांनी आणि त्यांच्या पक्षाने केल्या आहेत. लवासाला पुण्याचे पाणी पळविणे, महाकाय सिंचन घोटाळा, वीज गैरव्यवस्थापन, विविध ठिकाणच्या भूखंडांचे घोटाळे अशा अनेक कारणासाठी एकेका चुकीचे एकेक दिवस प्रायश्चित्त घ्यायचे ठरविले तर त्यांना संपूर्ण आयुष्यच प्रीतिसंगमावर काढावे लागेल कदाचित...! दादाना जन्मभर तिकडे आत्म्क्लेशाला बसवून काका धूर्तपणे सुप्रियाताईंचा राज्याभिषेक तर करणार नाहीत ना? हां धोकाही आत्म्क्लेशी अजित पवारांनी ओळखलेला बरा....अन्यथा हे इकडे आयुष्यभर कराड मध्ये आणि ताई तिकडे मंत्रालयात सहाव्या मजल्यावर असा “कात्रज”चा घाट त्यांना दाखविला जायचा !

दुसरीकडे विधान परिषदेचे विरोधी पक्षनेते विनोद तावडे यांनी “राजीनामा घेणारच” अशी राणा भीमदेवी घोषणा केली आहे. गेले काही दिवस महाराष्ट्रात “सेटलमेंटी” विरोधी पक्ष आहे आणि अनेक नेते पवारांच्या वळचणीला जाऊन बसलेले आहेत असा आरोप होत होता. त्या पार्श्वभूमीवर आता सगळ्या विरोधी पक्षाच्या सगळ्या नेत्यांना भूमिका घेणे अनिवार्यच बनले आहे.  आता उद्या विधीमंडळ सुरु झाले की विरोधी पक्ष काय भूमिका घेतात हे सगळा महाराष्ट्र पराकोटीच्या उत्कंठतेणे बघतो आहे. अजित पवारांचा राजीनामा जर विरोधी पक्ष घेऊनच राहिला तर कृष्णेच्या पाण्याने त्यांचे ही पाप काहीसे धुतले जाईल आणि जर विरोधी पक्षाने या बाबतीत “तोडपाणी” केले तर विरोधी पक्षाला निवडणुकी नंतर पुढची पाच वर्षे आत्मक्लेशच आत्मक्लेश करून घ्यावा लागेल! आता उद्या पाहू या राज्यात खरोखरच विरोधी पक्ष आहे की नाही ते!

दरम्यान अजितरावांना त्यांच्या पहिल्यावहिल्या आत्म्क्लेशासाठी हार्दिक शुभेच्छा !! असे प्रसंग त्यांच्या आयुष्यात वारंवार न येवोत !!                     

झोप उडालेल्या काकांची कहाणी

(पुणे-बारामती रस्त्यावर हा कागद सापडला. ही एका काकांनी लिहिलेली स्वत:ची मनोगत वजा कहाणी दिसते. यातील नावे काल्पनिक आहेत. ती कोणाशी जुळत असल्यास निव्वळ योगायोग समजावा....)

सध्या दिल्ली भागात उन्हाळा खूप असल्याने आम्हास जल-प्राशन अंमळ जास्तच करावे लागते. दिल्ली प्रांती  जलसंपदा खाते आमच्या पक्षाकडे नसल्याने जल-पुरवठा बरा होतो. शेती खात्याचा सगळा रानमेवा खावून आणि वर आंग्ल पद्धतीचे बिसलेरी नामक साहेबांच्या प्रांतीचे पाणी पिऊन आम्ही झोपतो न झोपतो तोच रत्नागिरीहून मंगळाष्टकाचे सूर जोरजोरात आमच्या कानावर आपटून आमची झोप उडते. प्रांजळपणे सांगायचे तर मंगलाष्टक सार्वजनिक ठिकाणी म्हटले गेले तरच आमची झोपमोड होते! खाजगीत आमच्या पक्षाचे नेते अनेक ठिकाणी मंगलाष्टके गातात त्याकडे आम्ही कानाडोळा करतो! हे स्वाभाविकच आहे कारण आमच्या पक्षात असलेल्या नेत्यांची खाजगी मंगलाष्टके आमची झोप उडवू लागतील तर आमच्या सात-आठ पिढ्यांना आयुष्यभर टक्क जागेच राहावे लागेल ना ! तस्मात, दिल्ली प्रांतीचा गनीम उष्माकाल आणि रत्नागिरी प्रांतीचे लग्नकार्याचा गलबला यातून आमची निद्रा वारंवार भंग पावते....आजही आमची निद्रा भंग पावली मात्र जरा निराळ्या प्रसंगाने..

  

इंदापूर वगैरे प्रांती देखील उन्हाळा बहुत असलेने आमचे पुतणे महोदयास आंग्ल पद्धतीच्या बिसलेरी बाटल्या सारख्या ‘टाकाव्या’ लागतात आणि परिणामत: त्यांना मग अधिकच xxx लागते. तशातच आमचे पुतणे महोदय मुंबई, पुणे, बारामती अशा सर्व जहागिरी प्रांतामध्ये सतत उठबस करत असलेने प्रत्येक ठिकाणी त्यांचे xxx ची तजवीज करणे फार जिकीरीचे होऊन बसले आहे. या सर्व प्रांती सकल विकसक आमचे राजाश्रयाला असलेने आम्हास त्यांच्यासाठी भूखंडांची तजवीज करावी लागते. या सर्व प्रांतीचे सर्व भूखंड आमचे राजाश्रीतांनी विकसित केल्याने आमच्या पुतणे महाशयास xxx करण्यासाठी कोठे जावे ऐसा पेच पडला असेल. त्यातून पश्चिम घाट प्रांती काही जमीनजुमला ऐशा कार्यासाठी हासिल होता परंतु तो आमचे दुसरे मानस पुतणे म्हणजे गुलाबचंद यांचे अजित (पुन्हा अजितच! दोन अजित मिळून आम्हास कितीवेळा पराजित करतात देव जाणे!!) यांनी त्यांचे पर्यटन स्वप्नासाठी काबीज केलेने आमचे पुतणे तेथेही मोहीम फत्ते करण्याचे मनसुबे बाळगू शकत ना...आमच्या राजाश्रीत विकसकांनी चुकून सोडलेला जमीनजुमला आमच्याच आश्रयास असलेल्या उद्योजकांनी काबीज केलेने तिकडेही मोहीम काढता येईना. त्यातच आम्ही आमचे राज्यातील उरल्या-सुरल्या जागा महनीय नेत्यांचे पुतळे आणि स्मारकासाठी ‘जातीने’ लक्ष घालून राखून ठेवलेने राज्यात रिकाम्या जागा गवसण्याची मारामार.... तिकडे बारामती प्रांती त्यांनी जावे तर तिकडेही अनेक ‘उद्योग’ आमचेच कृपाशीर्वादाने चालत असलेने सर्वत्र जागांचा जणू दुष्काळ पडलेला.... अशा पेचप्रसंगात आमचे पुतणे; त्यांनी आणि त्यांच्या मावळ्यांनी राज्यात बांधलेल्या तमाम कोरड्या धरणांचा आश्रय न घेतील तर काय करतील? आणि मग त्यांचे हे स्वप्न त्यांनी जाहीरपणे सांगितले तर बिघडले कुठे? पारदर्शकता हा प्रशासनाचा अविभाज्य भाग आहे असं हे च्यानेलवाले सांगतच असतात ना सगळ्यांना ? मग पुतण्याच्या वाक्यावर एवढा गदारोळ माजवून आमची झोप पुन्हा मोडण्याची काही गरज होती का?

पण हा असं बोललाच कसा म्हणायचा? आत्ता लक्षात आलं याला महाराष्ट्रात एवढी मोठमोठी धरणं कशाला बांधायची होती ते! अरे गुलामा, याच्यासाठी सिंचन-सिंचन खेळत होतास होय १३ वर्ष! लब्बाड कुठला....आणि मला काय सांगितलस? ‘काका, तुमच्या प्रागतिक धोरणामुळं तयार होणारी भरपूर वाईन साठवण्यासाठी ही धरणं हवीत’ म्हणून! कोरड्या धरणाचा असाही उपयोग होऊ शकतो हे मात्र फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या पुरोगामी महाराष्ट्राचं नवीन संशोधनच म्हटलं पाहिजे ! यातून दोन्ही गोष्टी साध्य झाल्या...त्यानं बांधलेल्या मोठ्या कोरड्या धरणांच काय करायचं हा प्रश्न सुटला आणि त्याची xxx करण्याची सोयही झाली....खरं तर लोकोपयोगी प्रकल्प म्हणून फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या महाराष्ट्रानं त्याचा सत्कार करायला पायजेल आहे पण उलट त्याला दादा कोंडके वगैरे म्हणून महाराष्ट्रातले टवाळ पत्रकार चिडवायला लागले. एका साडेतीन टक्केवाल्या पत्रकारानं तर “दादोजी ((कोंडदेव)चा द्वेष केल्याचा परिणाम पाहिलात? घरात दादा (कोंडके)नं जन्म घेतला” असंही कुत्सितपणे म्हटलं म्हणे...

पण बघा कसा गुणी आहे आमचा ढाण्या वाघ! तेरा वर्ष सिंचन-सिंचन खेळतोय सुनील सारखे मित्र सोबत घेऊन पण एकाही माणसाला कुठं पाणी दिसू देत नाही महाराष्ट्रात! पुण्याच्या आसपास नद्या होत्या त्याच्यावर आमच्या पठ्ठ्यानं बंगले बांधल्यानं नद्या वाहतच नाहीत, मग धरणं कोरडी राहतात आणि असा फायदा होतो...आमच्या वाघाची प्रत्येक इच्छा त्याच्या कंत्राटदार मित्रांनी पुरी केल्यानं आज पुरोगामी महाराष्ट्रातील धरणं कशी छान कोरडी ठणठणीत दिसतात, तमाम महाराष्ट्रातील मुलं या कोरड्या धरणात क्रिकेट खेळतात आणि यातूनच उद्या आयपीएल साठी नवे खेळाडू तयार होतील...केवढी ही दूरदृष्टी...पण कोणालाच त्याचं कौतुक नाही.... आता बिचार्यानं जलसंपदा खात्याचं सगळं पाणी पिऊन टाकलं म्हटल्यावर xxx लागणारच ना? आणि मग धरणं बांधण्याचा मोठा खर्च निव्वळ वाया जाण्यापेक्षा असा उपयोग केलेला काय वाईट? एक छान आयडीया डोक्यात आलीय...उजनी धरण हे नाव फारच ओल्ड फ्याशन झालं, त्याचं नाव ‘समस्त पुतणे मूत्रविसर्जन तथा जल-संकलन, संधारण केंद्र’ असं ठेवलं तर? जलसंधारण हे धोरणच आहे आमच्या शेती खात्याचं..या केंद्रातलं पाणी ‘भकास’ जनतेला आणि नद्यांचं स्वच्छ पाणी आयपीएल, लवासा अशा ‘विकास’ मंडळीनां असं पाण्याचं न्याय्य वाटप व्हायला पायजेल आहे.

आणि भार-नियमनाबद्दल सुद्धा काय क्रांतिकारी विचार आहेत माझ्या वाघाचे! आता वीज खात्याचा मंत्री म्हटल्यावर तो कसा आणि कुठून देणार वीज? लोक काहीही अपेक्षा ठेवतील उद्या...म्हणे पाणी आणि वीज द्या..! भार नियमन करूनच आपण लोकसंख्या नियंत्रणाचा सामना करू शकतो ही केवढी सुपीक कल्पना सुचली त्याला...वा...”भार नियमनातून कुटुंब नियोजनाकडे” उत्तमच घोषणा आहे. आणि विरोधी पक्षातील अनेक जण देखील फायदा घेतात या भार नियमनाचा, गाजावाजा मात्र केवळ आमच्याच पक्षाच्या लोकांचा होतो....वास्तविक राजकीय क्षेत्रातून मोठी मागणी आहे भार नियमनाला....

माझा वाघ अजून हुशार व्हावा म्हणून काय करावं बरं? चांगल्या शाळेत घालावं म्हणतो...बारामतीच्या शाळेत? नको, घरी राहून मुलं बिघडतात...पतंगरावांच्या की डीवायच्या? हं....त्यापेक्षा साताऱ्याच्या आश्रमशाळेतच पाठवतो उच्च शिक्षणासाठी....                   

***

अटल बिहारी वाजपेयी.......

भारताचे माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आज नव्वदाव्या वर्षात पदार्पण करीत आहेत. स्वातंत्र्योत्तर काळात एकमेव पूर्ण काळ चाललेले बिगर कॉंग्रेस सरकार अटलजींनी चालविले. मला अटलजी जास्त भावले ते नव्वदीच्या दशकातले किंवा त्या आधीचे...तरुण, तडफदार अटलजींचे पहिले भाषण मी वयाच्या चौदाव्या वर्षी (१९८५, मला नीट आठवत असेल तर) औरंगाबाद येथे ऐकले. माझे वडील स्वातंत्र्य सैनिक आणि तत्कालीन (चांगल्या!) कॉंग्रेस मधील कार्यकर्ते मात्र त्यांना वाजपेयींचे व्यक्तिमत्व आणि भाषण फार आवडे, त्यामुळे फार लहानपणापासूनच मी अटलजीं बद्दल ऐकून होतो. संध्याकाळी ७ वाजताची सभा होती, धोती आणि नेहरू सदरा (किंवा लखनवी झब्बा असावा) अशा अस्सल भारतीय वेशात अटलजी स्टेजवर आले...मेरे भाईयो और बहनो...धीरगंभीर खर्जात भाषणाची सुरुवात आणि मग पुढचा दीड तास कसा गेला कळलंच नाही....माझ्यासारख्या नववीतल्या मुलापासून सभेतल्या सर्वात विद्वान माणसापर्यंत सर्वजण अक्षरश: स्तब्ध होऊन भाषण ऐकत होते....हा प्रसंग मनात आजही ताजा आहे.   

अटलजींची अनेक भाषणे मी पुढल्या काळात ऐकली. ते मला भाषणातले पं. भीमसेन जोशीच वाटले.. पंडितजींची मैफिल जसे पडल्याचे ऐकिवात नाही तसेच अटलजींचे भाषण पडल्याचे ऐकिवात नाही! दैवदत्त मधुर पण गंभीर आवाज, भारदस्त शब्द-योजना, भाषणात एकाच पट्टीतील खालच्या ‘सा’ पासून वरच्या षड्जा पर्यंत लीलया आणि समयोचित फिरणारा गळा, एखाद्या गवयालाही साधणार नाही असा खर्ज, चेहऱ्यावर अत्यंत समर्पक हावभाव अन् अतिशय परिणामकारक तरीही पूर्णत: सहजभाव असलेले हातवारे, वाक्याची लय वाढली की होणारी डोळ्यांची उघडझाप आणि वाक्याच्या शेवटी डोळे मिटून गाठली जाणारी सम, एखादा ख्याल चालला आहे असे वाटावे अशी लय, विलम्बितातून द्रुत मध्ये गेले तरी मात्रांचा मेळ समेवर आले की मोजून घ्यावा....विराम (पॉज) घेण्याची पद्धत अशी की कदाचित आणखी एखाद्या मागच्या किंवा पुढच्या शब्दावर हा विराम चाललाच नसता, तो इथेच हवा अशी श्रोत्याची खात्री व्हावी..आशय आणि अभिव्यक्ती दोन्हींनी संपन्न असलेलं असं भाषण जगातील फारच थोडे वक्ते करू शकतात...गांभीर्य, संकीर्णता, प्रसंगावधान, विनोद, मिष्कीलपणा, खोडकरपणा, कठोराघात वज्राघात, वाणी माधुर्य अशी उत्तम वक्त्याला लागणारी सर्व शस्त्रे अटलजींच्या भात्यात स्वत; होऊन हजर असत...वक्ता दशसहस्त्रेषु, नव्हे, दश कोटीषु म्हणजे अटलजी.......

भाषणात बोचरी टीका असेल पण ‘वार’ करणं अजिबात नाही. सुसंस्कृतता आणि शालीनता यांनी ओतप्रोत भरलेलं अन्य भाषण करणं सोपं आहे पण “राजकीय” भाषण करणं अवघड, पण ते त्यांना लीलया साधत आलं. सभ्यतम भाषेत कठोरतम टीका कशी करायची याचा वस्तुपाठ म्हणजे अटलजी..राजकीय भाषणातही अलंकारिक शब्द वापरता येतात, विद्वत्ता देखील सरळ सोप्या पण परिणामकारक शब्दात व्यक्त होऊ शकते, या दोन्ही गोष्टी त्यांच्या भाषणात दिसत. आधी बोलणारा वक्ता कोणीही असो, त्याच्या भाषणाचा प्रभाव अटलजींचे भाषण सुरु झाले की २-३ मिनिटात संपलाच म्हणून समजावे. एखादा हुकमी घोडेस्वार ज्याप्रमाणे लगाम हातात घेताच घोड्यावर लगेच नियंत्रण करून घोडा अक्षरश: आपल्या ताब्यात ठेवतो, तसे अटलजी सभा आपल्या ताब्यात ठेवत.

संसदेत विरोधी पक्षातील अटलजी म्हणजे तुकारामांनी म्हटलेले “मऊ मेणाहूनी आम्ही विष्णुदास, कठीण वज्रास भेदू ऐसे” याची मूर्तीमंत प्रचीती!! मी संसदेच्या ग्यालरीतून त्यांची ४-५ भाषणं ऐकली आहेत. मला आठवतं तत्कालीन पंतप्रधान नरसिंहराव यांनी अनेक खाती स्वत:कडे ठेवली होती. त्यावर संसदेत बोलतांना अटलजी म्हणाले “ देश को रक्षा मंत्री नही है, प्रधानमंत्री रक्षा मंत्री है, देश को शिक्षा मंत्री नही है, प्रधानमंत्री शिक्षा मंत्री है” यातलं रक्षा-शिक्षा यमक अत्यंत सहजतेने जुळवून आणावं ते त्यांनीच, इतरांना संसदेत असं काव्य स्वरुपात वास्तव मांडण असाध्य ठरावं, मात्र अटलजी ते सहज साध्य करत.

संसदेत तेव्हा रामायण या लोकप्रिय मालिकेतील दोन कलाकार दीपिका (सीता) आणि अरविंद त्रिवेदी (रावण) निवडून आले होते. एका विषयावर (मला वाटते अयोध्येतील राम मंदीर) बोलताना अटलजी रंगात आले होते आणि समोरून कॉंग्रेस सदस्य मात्र त्यांना सतत डिवचत होते. कॉंग्रेस सदस्य म्हणत “सीता आपके बाजु मे बैठी है, और रावण भी आपकेही बाजू मे बैठे है” अटलजींनी ते ३-४ वेळा ऐकलं, मग अचानक त्यांचा तो प्रसिद्ध पॉज घेऊन म्हणाले “ हां हां मुझे मालूम है सीता मेरे बाजुमे बैठी है, रावण भी मेरे बाजुमे बैठे है, लेकिन वानर सेना मे इतना शोर क्यों हो रहा है भाई?” आणि संपूर्ण सभागृह अर्थातच हास्यकल्लोळात बुडालं...हजरजबाबीपणा आणि प्रसंगावधान असावे तर असे!

मध्यान्हीचा सूर्य कधीतरी पश्चिमेकडे प्रवास करणारच मात्र त्याची प्रभा आकाशाला निश्तिच व्यापून राहते तसे अटलजी आता राजकारणातील निवृत्ती भोगत असले तरी त्यांची प्रभा मात्र भारतीय राजकारण-समाजकारणाला व्यापून राहिली आहे आणि शरीराने थकलेले का असेना, आपण ज्या जगात आहोत त्याच जगात अटलजी आहेत ही भावना देखील मनाला मोठा दिलासा देणांरी आहे. ईश्वर त्यांना उदंड आणि आरोग्यपूर्ण आयुष्य देवो.

***

खुज्या माणसांच्या लांबलेल्या सावल्या....

खुज्या माणसांच्या लांबलेल्या सावल्या....

महाराष्ट्राचे महान त्यागमूर्ती अजितदादा पवार यांच्या राजीनामा-नाट्याचा पहिला अंक जोरदार रंगला आहे. काल संध्याकाळी अजितदादांनी “नाट्यमयरित्या” राजीनामा दिला तेंव्हा तेथे राष्ट्रवादीचे नाट्यमहर्षी, समस्त-पवार-कुटुंब-भक्त जितेंद्र आव्हाड उपस्थित होते; म्हणजे नाट्यमयता अधिकच गहिरी झाली असणार यात शंका नाही. माध्यमांमधून एक प्रकारे अजितदादा हे कसे त्यागमूर्ती आहेत हे रंगवून सांगितले जाऊ लागले. या सगळ्या गदारोळात दादा हे कोण्या उदात्त कारणाने नाही, तर फार मोठ्या भ्रष्टाचाराच्या आरोपामुळे राजीनामा देत आहेत याचे भान फार थोड्या लोकांनी ठेवले होते. प्रश्न केवळ काही हजार कोटींच्या घोटाळ्याचा नसून कंत्राटदार-हितार्थ धरणांचा बांधकामाच्या दर्जात हीनता आणल्याने ही धरणे फुटल्यास लोकांची सुरक्षितताच धोक्यात येते एवढे हे गंभीर प्रकार आहे (कंत्राटदार हिताय- राजकारणी सुखाय!). तथापि अजितदादा म्हणजे जणू काही दुसरे लाल बहादूर शास्त्री असेच जितेंद्र आव्हाड यांचे बोलणे ऐकणाराचा समज व्हावा! दोन-तीन दिवसात हे राजीनामा नाट्य संपेल तेव्हा अजितदादा हे लाल-बहादूर की सौदा-बहाद्दर हे महाराष्ट्राला कळेलच. मुळात राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि नैतिकता, चारित्र्य, साधनशुचिता हे शब्दच विरुद्धअर्थी असल्याने जनतेची दोन दिवस करमणूक एवढाच या घटनेचा अर्थ आज तरी दिसतो आहे.

एखादा महिनाच झाला असेल, काका केंद्र सरकारवर रुसले होते आणि त्यांच्यासह हवाई घोटाळा फेम प्रफुल्ल पटेल यांनी कार्यालयात जाणे सोडले होते. (अर्थात राजीनामा दिला नव्हता कारण दिल्लीच्या धूर्तांनी तो चपळाईने स्वीकारला असता आणि काकांची सत्ता गेली असती तर महाराष्ट्रातील पुतणे आणि तमाम मानस पुतणे यांच्या घोटाळ्यांवर पांघरूण घालायला कोण राहिले असते? त्यामुळे काकांनी ‘किमान’ त्यागाचा मार्ग अवलंबिला !!). काकांच्या केंद्राकडे नेमक्या मागण्या काय होत्या? हे अजूनही स्पष्ट झालेले नाही...अगदी जितेंद्र आव्हाड देखील त्या मागण्या सांगू शकणार नाहीत...कारण?....त्या मागण्या चार चौघात सांगण्या सारख्या नव्हत्याच....! काका रुसले, समन्वय समिती स्थापन झाली,  काका हसले, समितीचे पुढे काय झाले माहित नाही मात्र लवकरच लाचार राज्य सरकार लवासाच्या हिताचे निर्णय घेऊ लागले...जमिनी नियमित करण्याची भाषा होऊ लागली...पृथ्वीराज चव्हाण राष्ट्रवादीच्या घोटाळ्यांवर बोलेणासेच झाले...काकांच्या त्यागापुढे सगळ्यांनीच गुढगे टेकले...

राष्ट्रवादीला सत्तेची अफाट मस्ती चढली आहे आणि त्यात अनेक घोटाळ्यांमधून कमावलेला अमाप पैसा आणि जागोजागी पोसलेले टगे यांचे फार मोठे योगदान आहे. त्यातून महाराष्ट्रातील भ्रष्ट, कणाहीन कॉंग्रेस नेतृत्व “घालीन लोटांगण, वंदीन चरण” एवढ्याच लायकीचे असल्याने ‘दोनो उंगलिया घी में और मुंह शक्कर में’ अशी राष्ट्रवादीची चंगळ चालली आहे. हे सर्व कोठे थांबणार तेच कळत नाही.

आता पुढे काय होणार? पुतणे रुसले-पुतणे हसले होऊन राजीनामा मागे घेतला जाणार? लाचारांची फौजही पुतण्यांच्या पाठोपाठ आपले राजीनामे मागे घेणार? कॉंग्रेस पुन्हा लोटांगण घालणार? घोटाळ्यांच्या चौकशीचे काय होणार? असे सगळे प्रश्न आपल्यासमोर आहेत....एक अजून महत्वाचा प्रश्नही आहे...लाख मोलाचा...विजय पांढरे यांचं काय होणार? त्यांना मानसिक रुग्ण ठरवून, नोकरीतून काढून टाकून हे राक्षस वर विजयी हास्य करणार का?  किमानपक्षी काल राष्ट्रवादीचे प्रवक्ते शशिकांत शिंदे ज्या थाटात बोलत होते त्यावरून तरी अशी शंका बळकटच होते..असं खरंच घडलं तर......?

तर....तर आपण आपल्यातील शिवराय जागे करायचे....विजय पांढरे यांच्यामागे महाराष्ट्रातील सगळ्या कार्यकर्त्यांनी भक्कमपणे उभं रहायचं...त्यांना हात लावाल तर याद राखा असं सत्तेतल्या राक्षसांनां ठणकावून सांगायचं...आत्ताच तयारीला लागा...आपापल्या भागातील चळवळीचे कार्यकर्ते, माहिती अधिकार कार्यकर्ते यांच्याशी संपर्क साधून त्यांना तयार रहायला सांगा...विजय पांढरे यांना सरकारने धक्का जरी लावला तरी संपूर्ण महाराष्ट्रभर शांततेच्या, अहिंसेच्या मार्गानं निदर्शनं, मोर्चे, धरणे, सत्याग्रह करून आपण सरकारला वठणीवर आणायच्या निर्धाराने रस्त्यावर उतरू...शासनात राहून भ्रष्टाचार विरोधात रणशिंग फुंकणारे खोब्रागडे यांच्या सारखे तलाठी, विजय पांढरे यांच्यासारखे अभियंते यांना पाठबळ देणं हे आपलं राष्ट्रीय कर्तव्य आहे...शासनातील सगळ्या खोब्रागडे-पांढरे यांनी निर्भीडपणे घोटाळे बाहेर काढावेत, जनता म्हणून त्यांच्या पाठीशी आम्ही खंबीरपणे उभे राहू, जनतेची तशी मनोभूमिका तयार करू.... अजितदादा किती महान आहेत, ते उपमुख्यमंत्रीपदी राहिले नाही तर महाराष्ट्राचं कसं नुकसान होईल, महाराष्ट्राचा गाडा पवारांच्या शिवाय कसा चालूच शकणार नाही, या प्रकारचे आभास, संभ्रम लाचारांच्या फौजेकडून निर्माण केले जातील...त्यांच्या भूलथापांना बळी पडू नका...तत्ववेत्ता कार्लाईलच्या त्या जगप्रसिद्ध वाक्याची आठवण ठेवा.... “खुज्या माणसांच्या सावल्या मोठ्या व्हायला लागल्या की सूर्यास्त जवळ आला असे समजावे”.... सूर्यास्त होऊ देणं आपल्याला परवडणार नाही !!

***

कॉंग्रेसने आणि म. गांधींनी अखंड भारत का नाकारला ?

प्रख्यात विचारवंत प्रा.शेषराव मोरे यांचे "कॉंग्रेसने आणि म. गांधींनी अखंड भारत का नाकारला? " हे पुस्तक काल खरेदी केले आणि अधाशीपणे अर्धे अधिक रात्री वाचून काढले...जबरदस्त पुस्तक आहे....फाळणी का झाली, तिची अपरिहार्यता काय होती, म. गांधी आणि (तत्कालीन) कॉंग्रेस यांनी हा विषय कसा हाताळला याचे फारच मार्मिक विश्लेषण या पुस्तकात आहे. माझ्या वाचण्यात "फाळणी" या विषयावरची अनेक भाषांमधील अनेक पुस्तके आली, मात्र 'या सम हेच' असेच या पुस्तकाच्या बाबतीत म्हणावे लागेल.फाळणीचा एवढा वस्तुनिष्ठ आणि निष्पक्ष विचार करणे इतर लेखकांना जमलेले नाही....

अर्थात आता "निष्पक्ष आणि तटस्थ" हा विचारच हद्दपार झालेला असल्याने वेगवेगळ्या "इझ्म्स" वाल्यांनी आपापला इझम हाच कसा मोक्षाचा मार्ग आहे हे उच्च रवात सांगत राहणे एवढेच वैचारिक संचित आपल्याकडे उरले आहे. नरहर कुरुंदकर, हमीद दलवाई, स.ह. देशपांडे आणि शेषराव मोरे हे माझ्या वाचनाचे चार वेद आहेत असे मी म्हणतो. या चौघांमध्ये समान सूत्र असे की त्यांचे विचार "आंधळा धर्मवाद" आणि "आंधळा धर्म निरपेक्षतावाद " या दोन्ही आचरट वादांपासून शेकडो मैल दूर आणि म्हणूनच तटस्थ आणि निष्पक्ष राहिले.....विशेषतः फाळणी हा विषय असा आहे की ज्याचे नाव निघताच धर्माभिमानी वगैरे लोक दु:खात बुडून जातात तर थोतांडी धर्मनिरपेक्षतावाले त्यात मुस्लिमांचा कसा काहीच दोष नव्हता हे उर बडवून सांगतात....हिंदुत्व वाद्याना आसिंधुसिंधूपर्यन्ता वगैरे असा "अखंड भारत" आजही निर्माण होऊ शकतो असे दिवास्वप्न दिसते तर सेक्युलर वाद्यांना लगेच एतद्देशीय मुस्लिमांचे काय होणार या चिंतेने निद्रानाशाचा विकार जडतो. मुळात "अखंड भारत" कधीच नव्हता, सांस्कृतिकदृष्ट्या, भौगोलिकदृष्ट्या भिन्न सहाशे संस्थानांचा सहभाग असलेला देश "अखंड" झाला तो काही प्रमाणात ब्रिटिशांनी त्याचे "राजकीय" एकीकरण केल्यामुळेच हे हिंदुत्ववादी समजून घेत नाहीत आणि फाळणी केली म्हणून गांधीजींना दोषी धरतात दुसऱ्या बाजूला ढोंगी धर्म निरपेक्षतेला कवटाळून बसणारे फाळणीला केवळ भावनेचा विषय मानून मुस्लिमांच्या संतुष्टीकरणांत स्वतःच्या विचारांचे सौख्य सामावले आहे असे मानतात ! या दोन्ही वैचारिक भोंगळतेला छेद देत हे पुस्तक फाळणी बाबत एक नवाच दृष्टीकोन आपल्याला देऊन जाते, ते ही सज्जड पुरावा आपल्यासमोर ठेवत !

या पुस्तकाचे नाव "कॉंग्रेसने आणि म. गांधींनी फाळणी का स्वीकारली" असे न ठेवता "कॉंग्रेसने आणि म. गांधींनी अखंड भारत का नाकारला?" असे ठेवले आहे...यावरून बराच बोध होतो... शेषराव मोरे यांनी अतिशय परिश्रम पूर्वक लिहिलेले हे पुस्तक सर्वांनी जरूर वाचावे असे मी आग्रहाने सांगेन... खास "कुरुन्द्करी" परंपरेतील हे पुस्तक फाळणीच्या विषयातील एक महत्वाचे पुस्तक म्हणून तटस्थ विचारांच्या विश्वात लोकप्रिय होईल यात शंका नाही.....

“टीम”ला शुभेच्छा ! आंदोलन मात्र सुरु रहावे...

आदरणीय अण्णांनी केलेले ‘टीम’चे विसर्जन, राजकीय पक्ष स्थापन करण्याची “टीम”ची उतावीळ घोषणा आणि “आता आंदोलनाने काही फरक पडणार नाही” अशी हाराकीरीची टीमने घेतलेली भूमिका या सर्व पार्श्वभूमीवर गेल्या ३-४ दिवसांपासून अक्षरशः शेकडो कार्यकर्त्यांचे आलेले फोन, इमेल अथवा फेसबुक निरोप, माध्यमांकडून सतत होणारी विचारणा, पुढे काय ? असा चळवळीतील कार्यकर्त्यांना पडलेला स्वाभाविक प्रश्न या सर्व पार्श्वभूमीवर मी या ब्लॉगद्वारे भूमिका मांडत आहे. गेले २ दिवस मी आजारी असून घश्याच्या Infection मुळे बोलू शकत नाही, त्यामुळे हा ब्लॉग लिहीत आहे.

१.      'टीम'ने पक्ष स्थापनेचा घेतलेला निर्णय :

राजकारणात चांगल्या लोकांनी आले पाहिजे आणि वेळ पडली तर राजकीय भूमिका घेतली पाहिजे ही भूमिका मला मान्य आहे; मात्र कोणत्या पद्धतीने आणि कोणत्या वेळी ही भूमिका घ्यावी याचे काही ताळतंत्र टीमने बाळगणे गरजेचे होते.

पहिला मुद्दा असा की आंदोलनाचा उपयोग होत नाही म्हणून राजकीय पक्ष काढला पाहिजे हा अत्यंत उथळ युक्तिवाद आहे. ६५ वर्षात राजकीय व्यवस्थेने लोकांसमोर जे प्रश्न उभे केले त्याची थोडीफार उत्तरे चळवळी/आंदोलने यांनीच समाजाला दिली आहेत. स्वत: अण्णांनी आजवर महाराष्ट्रात जी आंदोलने केली ती सर्व यशस्वी झाली आहेत हे “टीम” मधील विद्वानांनी लक्षात घ्यायला हवे होते. अण्णांची आंदोलने यशस्वी झाली नसती तर बदलीच्या कायद्यापासून माहितीच्या कायद्यापर्यंत अनेक लोकोपयोगी कायदे झालेच नसते. नर्मदा आंदोलनाने विस्थापितांसाठी लढा उभारला नसता तर पुनर्वसनाचा एकही प्रश्न सुटला नसता. लवासा, आदर्श हे सगळे प्रश्न चळवळी उभारल्याने मार्गी लागले, महाराष्ट्रात चार एसईझेड आत्ता आत्ताच सरकारला रद्द करावे लागले, सिंगूर, नंदीग्राम असो की भट्टा पर्सौला, सर्व ठिकाणी चळवळीच लोकांचा आधार झाल्या आहेत. रामलीला मैदानावर लोकांनी “आंदोलनाला”च प्रतिसाद दिला होता, राजकारणाला नाही! असे असतांना आता आंदोलनाने काही होणार नाही या निष्कर्षाला “टीम” कशी आली? तुम्हाला राजकीय महत्वाकांक्षा असतील आणि तुम्ही जरूर राजकारणात जा, आमच्या तुम्हाला शुभेच्छा आहेत, अरविंद केजरीवाल पंतप्रधान झालेले बघायला आम्हालाही आवडेल, मात्र त्यासाठी आंदोलनान्वरचा लोकांचा विश्वास उडेल अशी मांडणी करण्याचे कारण काय? किरण बेदी, मनिष सिसोदिया, कुमार विश्वास यांनी किती चळवळी आजपर्यंत केल्या की म्हणून त्यांनी घाईने असा निष्कर्ष काढला?  आणि मुद्दा असाही आहे की गेली ३५ वर्षे संघर्ष करून अण्णा थकलेले नाहीत याउलट केवळ १६ महिन्यातच जी टीम आंदोलनाला कंटाळली ती एका वर्षातच कशावरून राजकारणालाही कंटाळणार नाही? त्या दृष्टीने या आंदोलनाचे social suicide followed by political abortion असे रुपांतर झाले तर सगळेच संपेल, हा फार मोठा धोका समोर दिसतो आहे.

दुसरा मुद्दा असा की जर राजकीय पक्ष काढायची अनिवार्यता होतीच तर हा मुहूर्त त्याला योग्य होता का? दहा दिवसाच्या अयशस्वी उपोषणांनंतर अशी घोषणा करणे व्यवहार्य होते का? कदाचित रामलीला मैदानावर तेरा दिवसांचे उपोषण संपतांना अशी घोषणा झाली असती तर ते समजण्यासारखे होते. “आम्ही संसदे बाहेरची लढाई जिंकली असून आता संसदेच्या आत जाण्याची लढाई जिंकून दाखवू” अशी विजीगिषु भूमिका त्यावेळी शोभून दिसली असती. एखादा विद्यार्थी मेरीटने पास झाला त्या दिवशी त्याने “मी आता अमुक-तमुक परीक्षाही देणार आहे” अशी घोषणा करणे वेगळे आणि नापास झाल्याच्या दिवशी अशी घोषणा करणे वेगळे ! दुसऱ्या स्थितीत ती घोषणा न ठरता ‘फुकाची वल्गना’ ठरते याचे तरी भान सुविद्य आणि धोरणी अशा “टीम”ने बाळगायला हवे होते!    

तिसरा मुद्दा असा की राजकीय भूमिका घ्यावीच लागणार असेल तर त्यासाठी पक्ष काढण्याची गरज आहे का? आणि पक्ष काढण्यासाठी पैसा, दारू, गुंड कुठून आणायचे? देशभरात निवडक ठिकाणी (उदा. १००-१२५) चांगले अपक्ष उमेदवार उभे करून त्यांचा प्रचार करून त्यांना निवडून आणण्यासाठी मोठी मोहीम राबवणे शक्य नव्हते का? अशा प्रचाराला अण्णाही बाहेर पडले असते आणि आंदोलनातील कार्यकर्तेही त्यात सहभागी झाले असते.

या राजकीय पक्षात न जाण्याचा माझ्यासह अनेकांचा निर्णय झालेला आहे. भविष्यातील राजकारणासाठी आम्ही “केजरीवाल आणि मंडळी” यांना मन:पूर्वक शुभेच्छा देतो. राजकारणाची खुमखुमी भविष्यात आलीच तर आम्ही योग्य त्या प्रस्थापित पक्षात जाऊ कारण तिकडे निवडून येण्याची शक्यता जास्त आहे !! आम्ही सर्व समविचारी कार्यकर्ते लवकरच राळेगण येथे जाऊन अण्णांची भेट घेऊ आणि भ्रष्टाचार विरोधी लढाई त्यांनी पुढेही चालू ठेवावी अशी विनंती करू. आम्ही राष्ट्रीय दर्जाचे नेते नसलो, सामान्य कार्यकर्ते असलो तरी दिल्लीकरांपेक्षा चांगल्या पद्धतीने आंदोलन पुढे नेऊ शकतो हा आमचा आत्मविश्वास आहे.         

कॉंग्रेसने टीम साठी दोन सापळे रचले होते. फक्त अण्णाच का उपोषण करतात? टीम का करत नाही? हा पहिला सापळा होता. या प्रश्नाचे सरळ उत्तर असे होते की उपोषण हा “वैयक्तिक” सत्त्याग्रह असतो, सामुहिक नव्हे. स्वातंत्र्यापूर्वी गांधीजी एकटेच उपोषणाला बसत, एका महिन्यात गांधीजी आणि दुसऱ्या महिन्यात नेहरू, पटेल उपोषण करतात असे कधीच दिसले नाही. दुसरा सापळा होता तो “तुम्ही राजकारणात येऊन दाखवा” हा! खरे म्हणजे गेल्या ६५ वर्षात देशाचे वाटोळे राजकारणातील बजबजपुरीमुळेच झाले आहे आणि म्हणून राजकीय पक्षातील चांगल्या लोकांनी आता समाजकारणात यावे असा प्रतिहल्ला चढविता आला असता मात्र दुर्दैवाने “टीम” दोन्ही सापळ्यांमध्ये अलगद फसली. शेवटी कॉंग्रेसमधील विकृत विचारांच्या लोकांनी दिलेले आव्हान कितपत मनावर घ्यायचे याचा विचार चळवळीचा गळा घोटण्यापुर्वी ‘महामहोपाध्याय’ मनिष सिसोदिया, कुमार विश्वास, किरण बेदी, संजय सिंग, गोपाल राय प्रभृतींनी करायला हवा होता, किमान अरविंद केजरीवाल असा विचार करू शकले असते. हा निर्णय घेतांना अण्णांचा नाईलाज झाला असे त्यांच्या ब्लॉग वरून आणि त्यांनी उपस्थित केलेल्या प्रश्नांवरून दिसतेच.      

 २. अण्णांनी “कोअर कमिटी” आणि “टीम” बरखास्त करणे

मी या निर्णयाचे मनापासून स्वागत करतो ! या निर्णयाचे सर्व कार्यकर्तेही स्वागतच करतील. आता एकदा टीम राजकीय पक्ष काढणार म्हटल्यावर “टीम” कायम ठेवून त्यांच्या भविष्यातील बेजबाबदार वर्तनाची / वक्तव्यांची जबाबदारी अण्णांनी का घ्यावी? जे झाले ते योग्यच झाले, भ्रष्टाचार विरोधातील लढाईने आता “पुनश्च: हरिओम” करावे. आम्ही सर्वजण त्यासाठी सज्ज असू.   

प्रकृती बरी होताच सर्वच विषयाच्या अनुषंगाने माझी भूमिका विस्तृतपणे मांडणार आहे; तूर्तास कार्यकर्त्यांमध्ये माझ्या भूमिकेबद्दल कुठलाही संभ्रम असू नये यासाठी हा लेखनप्रपंच.

***

हंगामा नही, परिवर्तन हमारा उद्देश्य है !

जंतरमंतर पर चल रहे जनलोकपाल आंदोलन के दुसरे चरण मे जो घटनाएं घट रही है उसे लेकर आंदोलन मे श्रद्धा रखनेवाले एवं आंदोलन के चाल, चरित्र और चेहरे के प्रती आस्था रखनेवाले  कार्यकर्ताओं मे दु:ख एवं निराशा की भावना है I  मिडिया एवं राजनैतिक लोगों के प्रति जो व्यवहार हो रहा है वह बहुत ही दुखद है I अत: इस आंदोलन के चाल, चरित्र और चेहरे को लेकर अब शायद स्वयम अन्नाजी को ही कुछ अहम फैसले करने होगे I “हंगामा खडा करना मेरा मकसद नही, सुरत बदलनी चाहिये” इस विचार से शायद हमारा आंदोलन दूर जाते दिखाई दे रहा है जो निश्चित ही गहरी चिंता का विषय है I अगर हम आंदोलन का अच्छा भविष्य चाहते है तो इस आंदोलन की चाल, चरित्र और चेहरा मैला न हो इसपर गौर करना अनिवार्य है I

कल मुंबई में कुत्तो का पोस्टर लगाकर जो घीनौना प्रदर्शन जिस किसीने किया हो, उसकी कडी निंदा होनी चाहिये I इसका ध्यान रहे की मिडीया मे भी कई ऐसे लोग है जिन्हे अण्णा और आंदोलन के प्रती आस्था है I कई चॅनेल्स ऐसे है जिन्होने रामलीला मैदान वाले आंदोलन का प्रसारण बिना कोई कमर्शीयल ब्रेक लिये चोबिसो घंटे दिखाया था I अगर हम मिडीया से यह उम्मीद रखते है की हम बार बार आंदोलन करे और मिडीया हर समय उतनाही कवरेज दे, तो शायद हमारी उम्मीद हद से बढकर है जिसे पुरा नही किया जा सकता I आखिर हम ऐसा क्यों सोचे की मिडीया हमारा बंधक है और हम जब चाहे उससे हमे सहयोग मिलना चाहिये ? मिडीया की इस प्रकार की आलोचना से हम क्या हासिल कर सकते है ?

राजनेताओंके भ्रष्टाचार के बारेमे हमारी सख्त धारणाए है और हम भ्रष्ट राजनेताओं के खिलाफ है; लेकिन इसका मतलब यह नही की हम हिंसक आंदोलन का मार्ग अपनायें I हिंसा हमे हमेशा वर्जित हो, चाहे आंदोलन का जो भी परिणाम निकल आये I यह आंदोलन अगर हिंसा अपनाता है तो यह ना केवल आंदोलन की हार होगी बल्की समुचे गांधी विचारधारा एवं अण्णाजी के अबतक किये कार्य की हार होगी I इसको ध्यान में रखते हुये सभी कार्यकर्ता अपने आपको हिंसासे दूर रखें I नफरत नहीं, परिवर्तन हमारा उद्देश्य हो I       

इस विषय मे महाराष्ट्र के कई कार्यकर्ता मुझसे संपर्क कर अपनी नाराजगी जता रहे है I मै उन सभी साथीयोंको आश्वस्त करता हुं की कार्यकर्तांओंका एक दल इस स्थिती के मद्देनजर अण्णाजी से उनकी रालेगण वापसी पर वार्तालाप करेगा I हम आदरणीय अण्णा का साथ देते आये है, दे रहे है और भविष्य मे भी देंगे, इस पर किसी के मन मे कोई आशंका न हो किंतु अब यह अनिवार्य हो गया है की आंदोलन के चाल, चरित्र और चेहरे के बारे मे गंभीरतापूर्वक सोच एवं चिंतन हो I

जय हिंद !