लेख क्र.२ - ‘अस्मिता’ नावाची असमृद्ध अडगळ !

‘अस्मिता’ नावाची असमृद्ध अडगळ !

सगळ्या देशाचं लक्ष वेधून घेणारी एक घटना तामिळनाडूत गेल्या आठवड्यात घडली. पी. मुरुगन नावाच्या प्राध्यापक-लेखकानं आपण ‘मृत’ झाल्याचं घोषित केलं! घडलं ते असं की तामिळनाडू मधील नमक्कल या गावी सरकारी महाविद्यालयात प्राध्यापक आणि त्याहून महत्वाचं म्हणजे एक संवेदनशील लेखक असलेले पेरूमल मुरुगन यांनी ‘माधुरोबागन’ या नावाची एक कादंबरी प्रकाशित केली. या कादंबरीत तामिळनाडूच्या कोंगुनाडू भागातल्या गत काळातील एका प्रथेची कथा आहे. ही प्रथा खरोखरच अस्तित्वात होती. तीरुचेंगोड येथील ‘माधुरोबागन’ या दैवताची यात्रा दरवर्षी भरत असे. प्रथा अशी होती की अपत्य जन्माला न घालू शकलेल्या स्त्रिया या यात्रेत येत असंत आणि आवडेल त्या पुरुषासोबत समागम करून अपत्य प्राप्ती करून घेत असंत. हे सगळं त्यांच्या नवऱ्याच्या संमतीने चाले आणि ज्या पुरुषापासून गर्भधारणा झाली त्याला देवाचा मान दिला जाई. ही प्रथा त्यांनी कादंबरीतून चित्रित केल्याचं निमित्त झालं आणि तामिळनाडूतील गौन्डूर या प्रबळ समाजाच्या म्हणे भावना दुखावल्या गेल्या! रस्त्यावर तमाशा सुरु झाला. प्रथेप्रमाणं केवळ अनुनयापुरत्याच उरलेल्या राजकीय पक्षांनी ‘राडा’ सुरु केला. हिंदू धर्माच्या बदनामीची दवंडी पिटली गेली आणि छोटे मोठे पक्ष अगदी भाजप, द्रमुक, अण्णा द्रमुकसह सर्वच पक्षांनी मतदाराचा अनुनय म्हणून मुरुगन यांची कोंडी केली. प्रकरण थराला गेलं, मुरुगन यांनी माफीनामा लिहून दिला आणि आपण लेखक म्हणून मृत झाल्याचं प्रसार माध्यमांतून जाहीर केलं. ‘आता माझ्यातील लेखक मेला असे समजा, मी फक्त पगारी प्राध्यापक उरलो आहे’ असं त्यांनी वेदनेनं सांगितलं. अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य घटनेनं बहाल असलेल्या देशात असं वारंवरच घडत आलंय. सलमान रश्दी, तस्लीमा नसरीन ही जगातली देखील काही ठळक उदहरणं. भारतातील अनेक लेखकांसह आपल्या अनेक मराठी लेखकांना या वेदनेतून जावं लागलं आहेच.

जातीय आणि धर्मीय अस्मिता जागरण हा राजकीय पक्षांचा आणि समाजाचा सुद्धा एक लाडका कार्यक्रम झालाय. ही प्रथा काही कपोलकल्पित नव्हे, ती अगदी काही वर्षांपूर्वी पर्यंत अस्तित्वात होती. जेंव्हा अस्तित्वात होती तेंव्हा धर्म मार्तंडांना ती खटकली सुद्धा नसावी पण आता त्यावर एका निष्पाप लेखकानं मनुष्य-स्वभाव-वेधी कादंबरी लिहिली तर यांची अस्मिता दुखावली गेली आणि यांनी लेखकच मारून टाकला. हे म्हणजे बायकांना सती देण्याची निर्लज्ज प्रथा आम्ही वर्षानुवर्षे पाळू पण आता तुम्ही त्यावर कादंबरी लिहायची नाही अन्यथा आमच्या धार्मिक भावना दुखावतील असं म्हणण्यासारखंच आहे. बुद्धिदारिद्र्याची अनेक प्रतिभाशाली उदाहरणं आपला समाज नव्या पिढ्यांसमोर नित्यनेमानं ठेवत असतो, त्यात आणखी एका उदाहरणाची भर पडली. गेल्या काही दिवसांपासून हे जातीय आणि धार्मिक अस्मितांचं ढोंग आणि सोंग इतकं वाढलंय की आपल्या समाजाचा मेंदू नष्ट झालाय आणि केवळ ह्रदय उरलंय की काय असं वाटावं. ते ह्रदय तरी निरोगी आहे का? नाही ! त्याला रक्त पुरवठा करणाऱ्या वैचारिक, बौद्धिक धमन्या बंद पडल्यात आणि जाती-धर्माच्या विषारी धमन्यांमधूनच त्याला रक्त पुरवठा होत असल्यानं ते ह्रदय केवळ तेवढाच विचार करतंय. विरोधाभास असा आहे की हिंदू धर्म धोक्यात आहे अशी हाकाटी जे पिटतात त्यांना हिंदू धर्माचं आचरण स्वत: करावं असं देखील कधी वाटत नसावं, त्यातील किती लोक रोज पूजा करतात किंवा मंदिरात जातात हा संशोधनाचा विषय ठरावा. हीच बाब ‘इस्लाम खतरेमें’ म्हणणाऱ्यांना पण लागू पडते.

जातीय अस्मिता ज्या पद्धतीने ऊतू जात आहेत त्याला तर तोडच नाही. आमच्या जातीच्या रोजीरोटीचे, शिक्षणाचे, आरोग्याचे प्रश्न सुटले नाहीत तरी चालेल पण आमच्या जातीत जन्मलेल्या राष्ट्रपुरुषाचे स्मारक झालेच पाहिजे, पुतळे उभे राहिलेच पाहिजेत, संस्थांना नावं दिलीच पाहिजेत ही त्या त्या समाजाची (जातीची) मागणी आहे. (आजकाल अमुक जात न म्हणता अमुक समाज असं म्हणावं म्हणजे मग ‘जातीयवादी’ असण्याचा दोष निघून जातो अशी सर्वमान्य धारणा आहे). त्या त्या जातीतली ती ती माणसं भव्यदिव्य कामं करून गेली. आमची योग्यता फक्त त्यांच्या पुतळ्यांच्या उभारणीची, त्यांच्या कामाला पुढे नेण्याची नाही! ही एकूण समाजाच्या दारूण बौद्धिक पराभवाची स्थिती म्हटली पाहिजे. आम्ही बौद्धिकदृष्ट्या दिवाळखोर होण्यातच ज्यांचे हित सामावले आहे ते राजकीय पक्ष आणि सरकारं देखील प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष अशा बाबतीत आम्हाला प्रोत्साह्नंच देत राहणार, त्यांना तेच हवंय.

प्रश्न असा आहे की आपल्या समाजाला फक्त जातीय, धार्मिक, भाषिक किंवा प्रांतीय अस्मिताच का असाव्यात? वैज्ञानिक, शैक्षणिक, आरोग्यविषयक, पर्यावरण-विषयक अस्मिता का नसाव्यात? उदाहरणार्थ भारताच्या आण्विक कार्यक्रमाचे जनक डॉ. होमी भाभा यांच्या मुंबईतील बंगल्याचा लिलाव किती बिनबोभाट झाला! कल्पना करा, हीच वास्तू शिवाजी महाराज, फुले, शाहू, आंबेडकर, सावरकर, मौलाना आझादांच्या मालकीची असती तर? महाराष्ट्रात या लिलावावरून मुडदे पडले असते! पण आम्हाला वैज्ञानिक अस्मिताच नसल्यानं या वास्तूच्या लिलावाला फारच माफक वृत्तपत्रीय विरोध तेवढा काय तो झाला. होमी भाभा, सी व्ही रमण, जगदीशचंद्र बोस आमच्या अस्मितेचे विषयच नाहीत! धृपद गायक उस्ताद सईदुद्दिन डागर यांना पुण्यात स्वत:चं घर सुद्धा नसणं हा समाजाच्या जाणीवांचा भाग बनतच नाही कधी, पण उद्या परदेशातल्या कोणी जर धृपद संगीतावर टीका केली तर मात्र आम्ही लगेच टीका करणाऱ्याचे पुतळे जाळू. एखाद्या शाळेला एखाद्या जातीच्या राष्ट्र्पुरुषाचं नाव द्यावं म्हणून जो समाज रस्त्यावर येतो त्या समाजाला त्याच शाळेत शिक्षणाच्या चाललेल्या हेळसांडीसाठी रस्त्यावर यावं असं मात्र चुकून वाटत नाही! आसपासच्या निसर्गाचा कितीही विध्वंस कोणी केला तरी आमच्या पर्यावरणीय अस्मिता जाग्या होत नाहीत कारण त्या अस्मिता कधी तयारच झाल्या नाहीत. जातीचे टेंभे मिरवणारे आणि आमच्या जातीतील स्त्रियांनी अमुक तमुक प्रकारचे कपडे घालू नयेत वगैरे सांगणारे; ‘आमच्या जातीतील स्त्रियांना उघड्यावर जायला लागू नये म्हणू शौचालये बांधू’ असं कधीच म्हणतांना दिसत नाहीत! त्याचं कारण ‘अस्मिता’ हाच मुळात रिकामटेकड्यांनी ऐतखाऊपणा सांभाळत करायचा उद्योग राहिला आहे. स्त्रियांनी अमुक असं वागू नये असं म्हणायला श्रम आणि पैसा द्यावा लागत नाही, गावागावात शौचालायं बांधायला श्रम आणि पैसा द्यावा लागतो. फुकट्यांना अशी महाग समाजसेवा परवडतच नसते. आमच्या अस्मितांचं असं हे पोकळ आणि रिकामटेकडं आविष्करण खरोखरच उद्वेगजनक आहे.

आपण ढोंगी रहायला नको. असेच मुरुगन होणार असतील तर घटनेतल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला अर्थहीन समजून त्याला घटनेतून कायमचं काढूनच का टाकू नये? एक तर आपणच स्वीकारलेल्या घटनेप्रमाणं आपण वागलं पाहिजे आणि तसं वागता येत नसेल तर घटना तरी आपल्या सामाजिक वर्तनानुसार बदलून घेतली पाहिजे! आणि कोणी काय लिहावं, कोणतं चित्र कसं काढावं, कोणतं नाटक बसवावं हे झुंडीलाच ठरवू द्यावं.  

‘सत्य असत्याशी मन केले ग्वाही, मानियले नाही बहुमता’ हे सांगताना तुकाराम आपल्याला हेच सांगतात की समाज बहुमताने म्हणतो म्हणून एखादी गोष्ट श्रेयस आहे असं समजू नका, सत्य आणि असत्याशी तिला पडताळून पाहिलंच पाहिजे आणि त्या निकषावर मन ग्वाही देत असेल तरच ते श्रेयस समजलं पाहिजे. तुकारामांच्या या बुद्धीप्रामाण्यवादाला आम्ही समाज म्हणून केव्हाच तिलांजली दिलीय. महाराष्ट्रासारख्या प्रगत राज्यानं जिथं आगरकरांपासून कुरुंदकरांपर्यंत सगळ्याच विचारवंतांच्या बुद्धीप्रामाण्यवादाचा पराभव करून दाखवण्याचा चंग बांधलाय तिथं तामिळनाडूसारख्या तुलनेनं कर्मठ राज्याची काय पत्रास? झुंडी पुढं विवेक हरतो हेच मुरुगन यांच्या प्रकरणानं पुन्हा सिद्ध झालं. प्रश्न मुरुगन यांचा नाही. एक लेखक मेला म्हणून समाजाचं काही बिघडत नाही, प्रश्न असा आहे की समाजानं मेंदू बाजूला काढून ठेऊन दुषित रक्त पुरवठा असलेल्या आणि एकच कप्पा चालू असलेल्या हृदयाच्याच भरवशावर जगायचं का? की मेंदूच्या अस्तित्वाचा पण शोध घ्यायचा?

मुरुगन यांनी स्वत:ला नाही, विचार करणाऱ्या, विवेकावर विश्वास ठेवणाऱ्या समाजालाच मृत घोषित केलंय! आणि त्यांना प्रतिसाद म्हणून समाजानं देखील आपल्या वैचारिक मृत्यूची अघोषित कबुलीच दिलीय. शेवटी ‘समाज’ हरला आणि ‘झुंड’ पुन्हा जिंकली, इतकंच!  

डॉ. विश्वंभर चौधरी

लेख क्र १ - फुकाचा आत्मगौरव !

"समाजभान" या माझ्या दिव्य मराठीतील पाक्षिक सदरातील
लेख क्र. १ - फुकाचा आत्मगौरव

मुंबईत भरलेल्या सायन्स कॉंग्रेसच्या निमित्तानं आभासी विज्ञानाला (pseudo science) विज्ञान जगतात स्थान असावं का? या अनुषंगानं चर्चा होत आहे. राईट बंधूंनी विमानाचा शोध लावायच्या आधीच भारतात विमान कला समृद्ध झालेली होती आणि आजच्या पेक्षाही सुसज्ज विमानाचं डिझाईन आपल्याकडे होतं असा त्या परिषदेत दावा करण्यात आला. आपल्याकडे हे काही आजच घडतय असं नाही, आमचीच संस्कृती मोठी त्यामुळे सगळे शोध इथेच लागले असा दावा जगातील सर्वच संशोधनांनंतर करणं ही आपली खास भारतीय परंपराच आहे! जर्मनीनं रॉकेट अंतराळात सोडलं की आपण सांगणार, त्यात काय? आमच्या रामायणात ते आधीच उडालेलं आहे, अमुक एक विद्यापीठ उत्तम दर्जा असल्यामुळं जागतिक मानांकनात पहिलं आल्याची बातमी आली की आपण म्हणणार ‘आमचं नालंदा आणि तक्षशीला ‘त्या काळात’  जगात अग्रस्थानी होतं! पण मग आज जगातील पहिल्या दोनशे अग्रमानांकित विद्यापीठांमध्ये भारतातलं एकही विद्यापीठ कसं नाही? तुमचा हा महान बौद्धिक वारसा असा कसा अचानक सरस्वती नदी सारखा लुप्त झाला? असा प्रश्न विचारला तर मात्र आम्ही निरुत्तर! एकीकडे आजच्या विद्यापीठांमधून निव्वळ राजकारण चाललंय आणि दुसरीकडे विद्यापीठांना नामविस्तार वगैरे साठी राजकारणी कसे वापरून घेताहेत याबद्दल खरंतर आपल्याला खेद वाटायला हवा, पण त्या ऐवजी भूतकाळातील समृद्ध वारश्यावर जगणं तुलनेनं सोपं आहे. वर्तमानकाळ चांगला ठेवायला मेहनत करावी लागते, भूतकाळात रमण्यासाठी केवळ स्वप्नरंजन पुरेसं ठरतं. सर्वत्र ‘शॉर्टकट’ शोधायची सवय लागलेल्या समाजाला त्यातून सुख लाभणं साहजिकच आहे.     

फक्त हेही आमच्या पूर्वजांनी केलं आणि तेही आमच्याच पूर्वजांनी केलं इथं सगळं थांबलं असतं तर तेही ठीक आहे; पण हे इथंच थांबत नाही. ज्या गोष्टीचं तंत्रच आपल्याला माहित नाही ती गोष्ट बाहेरच्यांनी केली की त्या करणारांमध्ये आपल्या वंशाचे कोण? ते आपण भिंग घेऊन शोधणार! सुनीता विल्यम्स अंतराळात गेली रे गेली की ती “भारतीय वंशाची” असल्याच्या कल्पनेनं आपल्याला उगाचच उकळ्या फुटणार. भारतीय वंशाचा कोणी मनुष्य अमेरिकेच्या अध्यक्षांचा सल्लागार झाला म्हणून आपण हुरळून जाणार! (दुसरीकडे सोनिया गांधींना मात्र विदेशी जन्माचा दाखला देत पंतप्रधान नाही होऊ देणार! एवढा दुटप्पीपणा केवळ आपल्याच देशात चालतो.) आत्मगौरवात एवढा रममाण होणारा समाज इतर देशांत अपवादानंच आढळेल. गंमतीचा भाग असा की जे भारतीय वंशाचे वगैरे म्हणून आपण त्यांच्या निमित्तानं आपली पाठ थोपटून घेतो, ते कधीच दिलखुलासपणे आपल्याला ‘आपले’ म्हणत नाहीत किंवा मी भारतीय वंशाचा असल्यानं हे करू शकलो वगैरे सारख्या प्रतिक्रिया पण देत नाहीत ! ‘मान ना मान, तू मेरा मेहमान’ असं म्हणून आपणच त्यांना चिटकायला जातो! याची खरोखरच गरज असते का? खरच यातून आपला देश मोठा होतो का? 

या सगळ्या आत्म-गौरवा मागं वर्चस्वाची भावना असते. आमचं राष्ट्र, आमचा वंश, आमची संस्कृती आणि आमची बुद्धी जगात सर्वश्रेष्ठ आहे; त्यामुळे या जगात जे जे काही घडलं ते इतरांकडून घडण्याची शक्यताच नाही, ते आमच्याकडूनच घडू शकतं म्हणून आम्हीच सर्व काही केलं असलं पाहिजे ही ती भावना आहे. अशा भावनेत पंचाईत अशी होते की वर्तमानात दाखवण्यासारखं काही नसलं तर मग भूतकाळाचा आसरा घ्यावा लागतो. ‘आम्ही आज हे करायला सक्षम नसू म्हणून काय झालं? हे तर सर्वप्रथम आमच्याच वाडवडीलांनी केलं आहे ना !’ असा हा विना पुरावा, विना तारतम्य असा पोरकट दावा असतो. तरी नशीब, ‘सांगे वडिलांची कीर्ती, तो एक मूर्ख’ असं म्हणणारे रामदास स्वामीही इथंच जन्माला आले!      

भूतकाळात रमण्याची अजून एक सोय असते ती म्हणजे ‘पुरावे उपलब्ध नाहीत कारण एवढा मोठा काळ होऊन गेला आहे’ ही पळवाट वापरता येते. वर्तमानकाळात सिद्ध व्हायचे असेल तर पुराव्यानिशी सिद्ध व्हावे लागते. विज्ञानाचा प्राथमिक गुणधर्म असा की विज्ञान कानांवर विश्वास ठेवत नाही, फक्त डोळ्यांवर विश्वास ठेवते. आमचे पूर्वज महान असतील आणि त्यांनी प्रचंड काम केलंही असेल. कदाचित त्यांच्या कामाचे काही विश्वासजनक पुरावे त्यांनी मागे सोडलेही असतील. ते पुरावे सांभाळण्या इतकेही आम्ही प्रगल्भ नसू तर आज विना पुरावा केल्या जाणार्या आमच्या दाव्यांवर इतरांनी विश्वास का आणि कसा ठेवावा? आणि मग असले पोरकट दावे करून आपणच आपली पाठ किती दिवस थोपटून घ्यायची?

आपल्याकडे सर्व काही ज्या काळात विकसित झालं होतं असा आपला दावा आहे त्या काळातील आपल्या सामाजिक वर्तनाशी त्याची संगती कशी लावायची? म्हणजे एकीकडे आपण विमान तयार करण्या इतके वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रगत झालो होतो त्याच काळात आपण सामाजिक-दृष्ट्या स्त्रियांना सती म्हणून जिवंत जाळण्याइतके रानटी कसे काय होतो बुवा? एकीकडे आपण सर्जरीचा शोध लावून झेप घेत होतो त्याच वेळी समुद्र पर्यटन निषिद्ध मानत होतो हे कसे का? वैज्ञानिक प्रगतीच्या खाणाखुणा तत्कालीन सामाजिक वर्तनात का दिसत नाहीत? आयुर्वेदच सर्वश्रेष्ठ असं आपल्याला म्हणायचं असेल तर जेव्हा आधुनिक वैद्यक शास्त्र उपलब्धच नव्हतं तेव्हा साथीच्या आजारांनी मरण्याचं प्रमाण आजच्या पेक्षा जास्त कसं होतं? सुश्रुतानं पहिली सर्जरी केली हे खरे असेल, पण मग शेकडो वर्षे आपण सर्जरीची कला विसरून गेलो आणि आधुनिक वैद्यकशास्त्राने ती सिद्ध केली असं म्हणावं लागतं. मधल्या काळात नेमकं काय घडलं की आपण सगळ्या कला आणि विद्या विसरूनच गेलो?

परंपरेनं आपण पारलौकिकात पारंगत असा समाज आहोत. इहलोकीचे आपले सगळे आयुष्य परलोकीचा स्वर्ग मिळावा म्हणून मृगजळाच्या मागे धावत आपण घालवायचे असते. समस्या अशी आहे की आपण त्याच पारलौकिकतेच्या कसोट्या विज्ञानासारख्या अस्सल इहवादी शास्त्राला लावायची चूक करतो. विज्ञान हा केवळ एक तर्कानं बोलायचा विषय नसून, सिद्ध करायला लावणारं शास्त्र आहे. विज्ञान हा पारलौकिक अनुभूतीचा नाही, इहलौकिक अनुभूतीचा विषय आहे. पारलौकिक बाबींमध्ये थापेबाजी, बुवाबाजी चालून जाते कारण तिथल्या गोष्टी गृहीतकापासून गृहीतकापर्यंतच प्रवास करतात. सर्व काही आभासी असल्यानं पुरावे देण्याची गरज नसते कारण जे सांगितलं ते खरं ठरलं की नाही हे मनुष्याला मृत्यूपश्चातच कळणार असतं आणि त्यापुढं सांगायचं तर त्याला मृत्युपश्चात स्वर्ग-नरका विषयी काय खरं-खोटं  कळलं तो अनुभव ‘शेअर’ करण्यासाठी पुन्हा पृथ्वीवर येता येत नाही! त्यामुळे तिकडे सगळं क्षम्य आहे. विज्ञानाचं तसं नाही. केवळ प्रमेयावर ते चालत नाही, साध्य आणि सिद्धता ही पुराव्यानिशी पटवून द्याव्या लागतात.

भारत आणि विज्ञान यांच्या संबंधांमध्ये वर्षानुवर्ष धर्मकारण उभं आहे. ते तसं युरोपातही होतं. मोठ्मोठ्या संशोधकांना चर्चनं मारून टाकल्याची भरपूर उदाहरणं आहेतच. फरक एवढाच की धर्माच्या उपयुक्ततेच्या मर्यादा लक्षात येताच ते देश धर्माच्या  गुलामगिरीतून वेगानं बाहेर पडले, हीच वैज्ञानिक मानसिकता आमच्यात अजूनही येत नाही. विज्ञान हा आमचा प्राधान्याचा विषय नाही. एकविसाव्या शतकातील आमचा देश विज्ञानातील संशोधनावर एकूण खर्चाच्या एक टक्क्या पेक्षाही कमी खर्च करतो यातच सर्वकाही आलं. फ्रांस, जर्मनी यांचं आकारमान लोकसंख्या आणि भारताचं आकारमान, लोकसंख्या लक्षात घेतले आणि त्या छोट्या देशांकडे नोबेल पुरस्कार मिळवणारे वैज्ञानिक किती आणि आपल्या विशाल देशात नोबेल पुरस्कार मिळवणारे वैज्ञानिक किती असं साधं गणित मांडलं तरी आपल्याला आपल्या वैज्ञानिक श्रेष्ठत्वाची योग्य ती प्रचिती येईल !

याचा अर्थ आपल्याकडे काहीच नव्हतं आणि सर्व काही पाश्चिमात्य देशांकडेच होतं असा अजिबातच नाही. तसं समजण्याचंही कारण नाही. आपल्याकडेही बुद्धिवान माणसं झाली, त्यांनीही मोठे शोध लावले पण अशी माणसं अक्षरश: हाताच्या बोटावर मोजण्या इतकी आणि त्यांच्या वारसदारांनी (म्हणजे आपण) त्यांचं काम पुढे नेण्याची निष्ठा दाखवण्यापेक्षा त्यांच्या नावावर जगण्याचा ‘शॉर्टकट’ शोधण्यात धन्यता मानली. अर्थात म्हणून या मूठभर मोठ्यांचं महत्व कमी निश्चितच होत नाही. आणि हो, त्यांच्या पासून प्रेरणा घेण्याचा मार्गही आपल्यापुढे खुला आहे. तात्पर्य एवढंच की खोटा आत्मगौरव नको तशी उगाचच आत्मवंचनाही नको, नीरक्षीरविवेक हवा आहे. आपणच आपल्याला नीट ओळखलं नाही तर वाडवडिलांच्या कीर्तीवरच ‘जळो जिणे लाजिरवाणे’ असं जिणं भविष्यातही आपल्याला जगावं लागेल. भूतकाळच  आपल्याला दिसेल, वर्तमानकाळ आपल्यावर हसेल आणि भविष्यकाळ आपल्यावर रुसेल !      

डॉ. विश्वंभर चौधरी

पुणे 

सरदार पटेल : नरहर कुरुंदकर यांच्या दृष्टीतून

पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंह आणि पंतप्रधान-पदोत्सुक नरेंद्र मोदी यांच्या वक्तव्यावरून सरदार पटेल यांचे नेमके व्यक्तित्व काय होते? ते हिंदुत्व वादी होते का? त्यांचे आणि गांधीजींचे मतभेद होते का या प्रश्नावर देशभरात चर्चा होत आहे. कै. नरहर कुरुंदकर यांनी “सोबत”च्या १९७५ च्या दिवाळी अंकात “सरदार पटेल: काही समाज व गैरसमज” या नावाने हा लेख लिहिला होता. तो “आकलन” या पुस्तकात पुनर्मुद्रित करण्यात आला आहे (प्रकाशक: देशमुख आणि कंपनी पब्लिशर्स प्रा.लि.). आज सर्वत्र मतांचा गलबला दिसत आहे. हिंदुत्ववादी सरदारांना हिदुत्ववादी ठरवण्यासाठी पेटून उठेलेले आहेत... या सर्व पार्श्वभूमीवर कुरुंदकरांसारख्या विचारवंताचे मत तरुणांसमोर येणे अत्त्यावश्यक असल्याने मी हा ब्लॉग लिहीत आहे. 

नेहरूंनी सरदार पटेल यांना पाण्यात पहिले आणि पंतप्रधान होऊ दिले नाही असा एक अतिशय प्रसिद्ध सिद्धांत काही लोक नेहमी हिरीरीने सांगत असतात. सरदार पटेल स्वत: कोणी कच्च्या गुरुचे चेले नसून नेहरू यांच्यासारखेच उच्च विद्याविभूषित बॅरिस्टर आहेत ! नेहरू आणि सरदार यांच्यातील सत्ता समतोल बघितला तरी नेहरू यांनी पटेलांना डावलले हा सिद्धांत खोटा ठरतो. त्या बद्दल कुरुंदकर या लेखात लिहितात:

...... “नेहरू वाटतात तितके डावे नव्हते, ते मध्यकेंद्राच्या डावीकडे होते. सरदार वाटतात तितके उजवे नव्हते. ते मध्य केंद्राच्या उजवीकडे होते”

“महाराष्ट्रात सरदारांची खास माणसे म्हणून जी ओळखली जात त्यात मुंबईचे स.का. पाटील होते. सरदारांच्या मृत्युनंतर ते खासदारही झाले, मंत्रीही झाले. त्यांची शक्ती वाढलीच. मोरारजी देसाई सरदार गटाचे होते. त्यांचीही प्रतिष्ठा वाढतच गेली. सरदारांच्या मृत्युनंतर सरदार गटाचे राजगोपालाचारी गृहमंत्री झाले. सरदार गटाचेच राजेंद्रप्रसाद दीर्घकाळ राष्ट्रपती होते. गोविंद वल्लभ पंत हे स्वातंत्र्यपूर्व काळात कधीच नेहरू गटाचे प्रवक्ते नव्हते. रविशंकर शुक्ला यांचाही नेहरू गट नव्हता. ही यादी वाटेल तितकी वाढविता येण्याजोगी आहे. नेहरूंच्या कारर्कीर्दीत नेहरूवादी मानल्या गेलेल्या काही लोकांचाही अस्त झाला. स्वामी रामानंद तीर्थ हे याचे उदाहरण आहे. तसा काही सरदार पटेल गटातील लोकांचाही अस्त झाला. राजकारणात असे चढ-उतार होतच असतात. त्यांचा गटाशी संबंध नसतो. त्याची कारणे इतर असतात. पुढे चालून भारताचे पंतप्रधान झालेले लाल बहादूर शास्त्री सरदारांच्या मृत्यूपर्यंत नेहरू गटात नव्हते.”

गांधीजींनी नेहरूंना पंतप्रधान करण्यासाठी सरदारांना डावलले का? डावलले असेल तर त्यामागे काय विचार होता? याची समीक्षा करतांना कुरुंदकर म्हणतात की स्वतंत्र भारताचा पहिला पंतप्रधान हिंदी भाषिक त्यातही सगळ्यात मोठे राज्य असलेल्या उत्तर प्रदेशचाच असावा हा कॉंग्रेस रणनीतीचा एक भाग समजला पाहिजे. सुभाष बाबू किंवा सरदार पटेल हे भाषिक-दृष्ट्या अल्पसंख्य राज्याचे प्रतिनिधी आणि नेहरू उत्तर प्रदेशचे म्हणून नेहरूंना प्राधान्य दिले गेले असा हा तर्क आहे. या विषयी गांधी-सरदार-नेहरू यांच्यात मतभेद होते का यावर मत देतांना कुरुंदकर म्हणतात-

.....”सरदारांना या वास्तुवादाचे भान होते. जवाहरलाल नेहरू जेनेतेचे लोकप्रिय नेते होते, तरुणांचे नेते होते, अल्पसंख्यांक समाजाचे विश्वासपात्र होते आणि उत्तर भारतीय होते. तेच पंतप्रधान होणार ही गोष्ट स्वाभाविकही आहे व भारतीय अखंडतेसाठी नवजात स्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी आवश्यकही याची सरदारांना नेहमीच जाणीव होती. “I am there where Bapu put me and I shall remain there as long as Bapu wants so” असे सरदारांनी आपल्या स्थानाचे जाहीर सभेत स्पष्टीकरण केले आहे. या वाक्याचा गर्भित अर्थ असा की नेतेपदी यायचे नाहीनही, संघटनेची सूत्रेच फक्त हाती ठेवायची असा आमचा उभयतांचा एकमताने निर्णय आहे. म्हणून मी पंतप्रधान होण्याचा प्रयत्न करणार नाही आणि संघटनेची सूत्रेही सोडणार नाही. सरदारांनी श्रेय मात्र नेहमीप्रमाणे बापूंना दिले आहे. गांधीजींचे प्रेम सरदारांवर कमी नव्हते, नेहरूंवर जास्त नव्हते, पण सर्वांच्यापेक्षा भारताच्या भवितव्यावर गांधींचे प्रेम अधिक होते असा याचा अर्थ आहे.”

नेहरू की सरदार असा पेच गांधीजींच्या समोर होता का? तसा तो होता असे दिसत नाही कारण १९४५ मध्ये तुरुंगातून सुटल्यावर सरदार मरणोन्मुख अवस्थेत होते. त्यावेळी सरदारांचे वय ७० वर्षे होते (जन्म १८७५) आणि त्या वयात ६० नंतर लोकांनी निवृत्त झाले पाहिजे असा सरदारांचा स्वत:च असलेला आग्रह, अनेक वर्षांपूर्वीच पत्नीच्या मृत्यूने उध्वस्त झालेली कौटुंबिक आस्था, बिघडलेली शारीरिक अवस्था यामुळे स्वत: सरदार पटेल या पदासाठी आग्रही नव्हते. कुरुंदकर लिहितात “ अशाही अवस्थेत अत्यंत कणखरपणे ते वागत गेले हा धैर्याचा भाग आहे. सत्तेचा मोह असण्यासाठी आता जीवनाची शाश्वतीच नव्हती. ४ मार्च १९४८ ला(म्हणजे स्वातंत्र्यानंतर केवळ ७ महिन्यात) त्यांना इतका जोराचा हृदयविकाराचा झटका आला की ते जवळजवळ गेलेच होते. डॉक्टरांनी सर्व आशा सोडून दिली होती तरी त्यातून ते वाचले. त्यानंतर तर त्यांनी सर्वांना सांगितले की ‘आता आजारी असल्याची बातमी येईल अशी आशा करू नका, आता कोणत्याही क्षणी बातमी मृत्यूचीच येईल. मी सुद्धा सकाळी काम करताना संध्याकाळी आपण ते पूर्ण करू ही आशाच सोडलेली आहे. कारण दरक्षणी आम्ही मृत्यूच्या दारात उभे आहोत. जाणत्या वाचकांना हे कळावे की हा झटका गांधीवधानंतर सव्वा महिन्याच्या आत आला आहे तेव्हा क्षोभाचा उगम कुठे असला पाहिजे. हे ही लक्षात घ्यावे की यानंतर सरदार सुमारे २१ महिने जिवंत होते. हा तो काळ नव्हे ज्यावेळी माणूस असलेला नेता बदलून सूत्रे स्वत:च्या हातात घेण्याचा प्रयत्न करील”  सरदारांचेच एक वाक्य कुरुंदकर उधृत करतात ते म्हणजे ‘इच्छा बाळगण्यासाठी माणूस तरुण आणि निकोप असावा लागतो, आम्ही तसे नाही’.... म्हणजेच गांधीजींना नेहरू की सरदार अशी द्विधा निर्माण होण्याची स्थितीच नव्हती ही गोष्ट लोक लक्षातच घेत नसावेत !

सरदार पटेल हिंदुत्ववादी होते का? या मुद्द्यावर कुरुंदकर लिहितात:

“हिंदू मुस्लीम प्रश्नाबाबत सरदारांचे नाव घेऊन लोक फार गोष्टी बोलतात. सरदार कधी हिंदुत्ववादी नव्हते. अखंड भारत टिकवण्यासाठी मुसलमानांना विभक्त मतदारसंघ, विशेष आश्वासन, विशेष अधिकार, राखीव जागा इत्यादी सर्व देण्यास ते तयार होते. वायव्य सरहद प्रांतात सरहद गांधी (खान अब्दुल गफ्फार खान) यांनी नेते असावे, काश्मिरात शेख अब्दुल्लानी पंतप्रधान व्हावे याला त्यांचा विरोध नव्हता. सर्व मुसलमानांना पाकिस्तान मिळाल्यानंतर सुद्धा बरोबरीचे अधिकार असावेत यावर त्यांनी कधी खळखळ केली नाही, पण इतके सगळे झाल्यानंतर मुसलमानांनी या राष्ट्रावर प्रेम करावे हा त्यांचा आग्रह होता. ते सावरकरांचे अनुयायी किंवा गोळवलकर गुरुजींचे अनुयायी जाहीरपणे तर नव्हतेच पण मनातूनही कधी नव्हते. गांधी नेहरूंची भूमिका मुस्लीमधार्जिणी आहे असा त्यांचा आरोप नव्हता.”

सरदार पटेल यांचे चालले असते तर फाळणी झाली नसती असा एक बावळट युक्तिवाद सरदारांना हिंदुत्ववादी ठरवू पाहणारे हौशी लोक करतात त्यावर कुरुंदकरांनी मांडलेली वस्तुस्थिती अशी आहे “सरदारांनी फाळणीची कल्पना प्रथम मान्य केली असा मौलाना आझादांचा आरोप आहे. फाळणीची कल्पना मूळ माउंटबॅटन यांची. टी प्रथम पटली सरदारांना, नंतर नेहरूंना. शेवटी गांधींना. आपण मात्र शेवट पर्यंत अखंड भारतवादी राहिलो असा दावा मौलानांनी केला केला. दावा खरा आहे. मौलाना अखंड भारतवादी होते, त्यासाठी कोणतीही किंमत देण्यास तयार होते. ३५ कोटी हिंदूंचे जीवन उद्ध्वस्त करून अखंड भारत टिकविण्या इतके स्वप्नांचे प्रेम गांधी-नेहरू-पटेलांना नव्हते. किंमत मर्यादेच्या पलीकडे जाऊ लागताच हे तिघेही तुकडे पडण्यास तयार झाले, ही गोष्ट खरी आहे.”

जे हिंदुत्ववादी (?) भावविवश होऊन फाळणीचा विचार करतात आणि आजच्या काळात देखील अखंड भारत वगैरे अशक्य स्वप्ने पाहतात त्यांनी ही समीक्षा आवर्जून वाचलीच पाहिजे.

गांधी आणि सरदार यांचे वैयक्तिक संबंध कसे होते? यावर कुरुंदकर लिहितात- “कॉंग्रेसच्या जेष्ठ नेत्यांपैकी ज्यांनी गांधींची व्यक्तिगत सेवा केली, अगदी त्यांचे कपडे धुणे, अंथरून टाकणे असे परीचर्येचे काम केले, असे सरदार एकटेच आहेत. आणि ज्यांची व्यक्तिगत सेवा गांधीना करावी लागली असेही कॉंग्रेसचे जेष्ठ नेते सरदारच आहेत.”......”गांधींनी म्हटले आहे : ‘मला सरदारांना काही विचारावेच लागत नाही. माझ्या मनात सरदारांची प्रतिमा आहे, तिला मी विचारतो आणि बहुधा माझ्या मनातील प्रतीमेने जे उत्तर दिले असते ते शरीरधारी माणूसही देतो’ इतके सरदारांचे मत गांधींना परिचित होते. सरदारांची भाषा कधीच हिंसक कधीच नव्हती, गांधी त्यांना ‘अहिंसेचा हिंस्त्र प्रचारक’ असे म्हणत”

मोदींची काही चूक नाही ! ते बिचारे मोदी-अडवानी संबंधाप्रमाणेच सरदार-गांधी संबंध असावेत अशा समजात आहेत, कारण ते स्वत:ला सरदार समजतात! त्यांच्या बुद्धीची ती मर्यादा आहे! काहीच्या काही ‘फेकले’ की मतांचे राजकारण साधता येईल मात्र तरुणांपर्यंत विकृत इतिहास जाता कामा नये. सोशल मीडिया वापरणार्या तरुणांनी कुरुंदकरांचे हे पुस्तक वाचलेच पाहिजे म्हणजे सर्वच राष्ट्रपुरुषांना आपले विकृत राजकारणी कसे चुकीच्या मार्गाने वापरतात हे त्यांच्या लक्षात येईल.

***

      

अजित गुलाबचंद द्वारा नरेंद्र मोदी की सराहना "खास" नही, "आम" बात है !

आज जब लवासा के मालिक एवं शरद पवार के करीबी अजित गुलाबचंद ने नरेंद्र मोदी की सराहना की तो कई लोगोंको आश्चर्य हुवा, दरअसल इसमें आश्चर्य की कोई बात नही है I 

गत वर्ष नरेंद्र मोदी अपने एक बिझिनेसमेन साथी को लेकर बिना किसीको खबर किये लवासा आये थे और लवासा कंपनीने उनका स्वागत किया था....जहां तक मेरी जानकारी है, भाजपा की महाराष्ट् इकाई (जो लवासा के खिलाफ लड रही थी) तक को इस बात का पता नही था की मोदी लवासा आ रहे है I यह वो वक्त था जब हमारे साथी छोटे किसान बद्याभाऊ, ठुमाबाई, लीलाबाई, ज्ञानेश्वर शेडगे जैसे कई आदिवासी एवं छोटे किसान लवासा के खिलाफ अपनी करो या मरो लडाई लड रहें थे, आज भी उसी हिंमतसे लड रहे है I

मोदी के लवासा मे आने की सूचना मुझे पत्रकार मित्रोसे मिली तो मैने तुरंत आरएसएस के प्रवक्ता राम माधवजीको एक एसेमेस भेजा जिसमे यह कहा था:

" स्व. नानाजी देशमुख जैसे नेता विनोबाजी के साथ भूदान मे जुटे हुये थे, 'भूदान' जो बडे किसानोकी जमीने छोटे किसानोको देनेका एक कल्याणकारी मॉडल था, लवासा इसके पूर्णत: विपरीत एक ऐसा मॉडल है जिसमे छोटे किसानोकी जमीन एक कॉर्पोरेट कंपनी छीन रही है, क्या यह आरएसएस और भाजपा की नई अर्थनीती है? क्या भाजपा नानाजी, दत्तोपंत ठेंगडीजी को पुरी तरहसे भूल चुकी है? क्या यही 'वनवासी कल्याण' है?"

इसपर मुझे कोई जवाब नही मिला I

नरेंद्र मोदी उस रात लवासा के मेहमान के नाते लवासा के एक होटल मे रुके थे I इस बीच मराठी न्यूज चैनल्स द्वारा इस मुद्दे को उठाये जानेपर नरेंद्र मोदी को अजित गुलाबचंद के साथ प्रस्तावित अपनी प्रेस कॉन्फरन्स को रद्द करना पडा !

इसके कुछ दिनों बाद और एक नये हिल स्टेशन का प्रस्ताव महाराष्ट्र शासन को प्राप्त हुवां जो शायद मोदिजी के मित्र का ही है !

विकास की आजकी परिभाषा है छोटो को कुचल कर बडों की संपत्ती मे वृद्धी करना I इसके लिये राजनेता और पुंजीपती इनमे आपस मे मित्रता होनी जरुरी है ! इसीलिये जब अजित गुलाबचंद ने आज नरेंद्र मोदी को "market friendly" कहा तो समझने वाले समझ गये ! दरअसल इसलिये की देश का संविधान आजभी समाजवाद की नीव को नकारता नहीं, हमारे राजनेता सीधे नही कह सकते की वो पून्जीपती का साथ देते है, ना ही पुंजीपती सीधे कह सकते है की राजनेता उनके मित्र है, अत: मार्केट फ्रेंडली जैसे शब्द अनिवार्य बनते है......

वरना कोई बताये की भाजपा और कॉंग्रेस की अर्थनीती मे क्या अंतर है? उत्तर बस वही है! कॉंग्रेस का राज किसी एक अंबानी का राज है तो भाजपा का राज किसी एक अदानी का राज होगा...! मतदाता तो आखिर एक दिन का मालिक है, हमारे असली मालिक शायद कोई और है....हम सत्ता परिवर्तन नही करते, बस स्वामी परिवर्तन करते है! बस....

विकासग्रस्त नर्मदा, विकासदूत राजकारणी आणि ढोल बडवी जनता....चीअर्स !!

चला...भारतात खरं बोलणारा एक तरी राजकारणी आहे तर...खाली एक लिंक दिली आहे. ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’च्या कालच्या अंकात ग्रामीण विकास मंत्री जयराम रमेश यांनी कबुलीच दिली आहे की नर्मदा सरदार सरोवर सारखे प्रकल्प परवडत नाहीत आणि यापुढे केलेही जाणार नाहीत....मला वाटतं या देशाच्या राजकीय व्यवस्थेनं मेधा पाटकर आणि नर्मदा बचाव आंदोलनाच्या २५ वर्षांच्या दीर्घ, तेज:पुंज लढ्याला ही अपराधी मनाने दिलेली कबुली आहे. प्रत्यक्ष बोलतांना जयराम रमेश यांनी थेट तसा उल्लेख करायचं (बहुधा राजकीय कारणांसाठी) टाळलं असलं तरी अखेर २५ वर्षांनी का होईना, आंदोलन काय म्हणत होतं  ते (पर्यावरणाचे अतोनात नुकसान, जमिनींची नासधूस, प्रचंड भ्रष्टाचार आणि हजारो लोकांचे आयुष्य उध्वस्त झाल्यावर का असेना), राजकीय व्यवस्थेला कळतं आहे, हे ही नसे थोडके. सर्व राज्याच्या सर्व पक्षीय सरकारांनी आणि राजकारणी, कंत्राटदार यांनी नर्मदेच्या पाण्यात हात धुवून घेतल्यानंतर हा कबुलीजबाब येत असला तरी आपण त्याचं स्वागत केलं पाहिजे कारण पुढच्या काळात अशा चुका करण्याचं धारिष्ट्य कदाचित राजकीय व्यवस्था करणार नाही; ही आशा देखील सुखद आहे.

कॉंग्रेस-भाजपा या दोन भावंड पक्षांसह या देशाचे बहुतेक राजकीय पक्ष, त्यांचे “मार्गदर्शक”, केंद्र आणि राज्य सरकारे, सर्वोच्च न्यायालय या सर्वांनी सरदार सरोवर प्रकल्पाला उचलून धरलं होतं. “विकासाचा” एकच आणि शेवटचा मार्ग म्हणजे मोठी धरणं यावर सगळ्या राजकीय व्यवस्थेचं एकमत आहे आणि होतं. त्याचं कारण मोठ्या धरणांच्या अर्थव्यवस्थेत आणि ‘टेंडर’ संस्कृतीत दडलेलं आहे. त्यासाठी सर्व पक्षीय सरकारांनी गेली २५ वर्षे आटापिटा केला. प्रसंगी सर्वोच्च न्यायालयात दिशाभूल करणारी आकडेवारी देऊन न्यायाचं पारडं अन्याय्य पद्धतीनं स्वत:कडे झुकवून घेतलं. सर्वोच्च न्यायालयानं एका फटकार्यात “न्याय” नव्हे तर “निर्णय” देऊन सरदार सरोवर प्रकल्पाला हिरवा कंदील दाखवला. तो दिवस आंदोलनाच्या कार्यकर्त्यांसाठी किती दु;खद असेल त्याची कल्पनाच केलेली बरी.

केंद्र आणि चारही राज्याच्या राज्य सरकारांनी विस्थापित, बाधित अशा हजारो लोकांच्या विरोधाला दडपून टाकून सर्वोच्च न्यायालयाची देखील दिशाभूल करत आधी ८० मीटर एवढीच मंजूर असलेली धरणाची उंची वाढवत वाढवत १२१ मीटर्स पर्यंत नेली. अखेर सर्वोच्च न्यायालयानंच २०१३ साली आणखी उंची वाढवण्यास मनाई केली. जसजशी उंची वाढत गेली तसतशी धरणाच्या बुडीत क्षेत्रात अनेक गावं, हजारो एकर जमीन, लोकांची घरं, सार्वजनिक संपत्ती बुडत गेली. लोक विस्थापित होत होते. केवळ मेधाताई आणि त्यांचं आंदोलन या लोकांच्या बाजूनं लढत होतं. नर्मदा खोऱ्यातली आदिवासी संस्कृती दररोज नष्ट होत होती मात्र एरवी आदिवासींच्या कल्याणाची भाषा करणारे, एरवी जरा कुठे खुट्ट वाजलं तरी संस्कृतीच्या रक्षणार्थ धावणारे याकडे सोईस्कर डोळेझाक करत होते. विकासाचं राजकारण करणारे “विनाश हाच विकास आहे” असं जणू सामान्य माणसाच्या मनात प्रचंड मोठी प्रचार यंत्रणा वापरून बिंबवत होते...

आपला सुशिक्षित समाज कधीच अभ्यासू नव्हता त्यामुळं विकास विकास म्हणून विनाश लाद्नार्या राजकीय व्यवस्थेचं फावत गेलं. लाभाची यादी कागदावर फुगवून दाखवून लोकांना मूर्ख बनवता येतं हे सगळ्या पक्षांच्या सगळ्या सरकारांना चांगलंच कळत होतं. ‘विकास’ म्हटला की आमची जनता आंधळी होते आणि हा विकास कोणाच्या जीवावर? कोणाच्या हितासाठी ? लाभार्थी नेमके कोण? गुंतवणूक-लाभ यांचं गुणोत्तर प्रमाण किती? असले प्रश्न विचारत नाही. महाराष्ट्रात पवारांनी सांगावं लवासा हाच विकास आणि लोक माना डोलावतात.. अजित पवारांनी सांगावं की सिंचन म्हणजेच विकास आणि मग सिंचन घोटाळा लोक मनावर घेत नाहीत.. मोदींनी एक रुपयाच्या एका एसेमेस मध्ये कसा टाटाचा प्रकल्प गुजरातेत आणला हे दर्पोक्तीच्या भाषेत सांगावं आणि लोकांनी टाळ्या पिटाव्यात... जी जमीन मोदींनी उदारहस्ते फुकटात टाटा उद्योगाला दिली ती इंग्रजांनी जनावरांना चरायला “कुरण” म्हणून राखून ठेवलेली जमीन होती, मोदींची खाजगी जमीन नव्हे....आणि गाईंना चरण्यासाठी राखीव असलेली जमीन उद्योगाला दिल्यावर त्या “गोमाते”नं पोट भरण्यासाठी कुठं जायचं हा प्रश्न मार्गदर्शक संस्कृती रक्षकांनाही कधी पडला नसावा! अन्यथा त्यांनी नेह्मीप्रमाणं मार्गदर्शन तरी केलं असतं...किंवा “राधासुता तेव्हा कुठे गेला होता तुझा धर्म?” असं तरी विचारलं गेलं असतं...असो.

धरण बांधतांना किती जमीन भिजणार याची चुकीची आकडेवारी देऊन लाभ क्षेत्रातल्या लोकांना गाजर दाखवायचं, बुडीत क्षेत्रातील लोकांना पुनर्वसन न करता गंडवायचं, कंत्राटदार आणि पुढाऱ्यांनी वारेमाप पैसा ओढून उरलेल्या पैशात गळके, फुटके धरण आणि कॅनाल बांधून पाठ थोपटून घ्यायची, त्यानंतर त्या धरणाचं पाणी इंडियाबुल्स सारख्या ऐतोबांना विकून टाकून लाभ क्षेत्रातल्या आणि बुडीत क्षेत्रातल्या अशा दोन्ही शेतकऱ्यांना नागवायचं, ओलिताखाली किती जमीन आली ते मंत्रालयात बसून कागदपत्रात ठोकायचं आणि विकास झाला म्हणून सांगायचं....री ओढायला सुशिक्षित जनता आहेच...हीच या देशातील सर्वपक्षीय “विकास-नीती”. सरदार सरोवराचं लाभ-हानीचं प्रत्यक्ष आणि वस्तुस्थितीनिष्ठ गणित आज कॉंग्रेस, भाजप किंवा इतर कोणत्याही पक्षाच्या एकाही तथाकथित “विकास-पुरुषानं” लोकांपुढे मांडलेलं नाही यातच सर्व काही आलं....   

धरंण वाढत गेलं, गावं बुडत गेली, लोक भिरकावले जात होते. आदिवासी संस्कृती उजाड होत होती. लोकांची घरं आणि जमिनी डोळ्यादेखत पाण्यात बुडत असतांना देश बघ्याची भूमिका घेत होता. चोर राजकीय पक्ष या मुद्द्यांवर शांत होते. श्रीमंत वर्ग या विकासावर खुश होता. उच्च मध्यमवर्ग आणि श्रीमंत वर्गाच्या वळचणीला उभा असलेला मध्यम-वर्ग आंदोलनालाच दूषणं देत होता. मेधाताईंना परकीय हस्तक ठरवण्यापर्यंत लोक “विकास-अंध” झाले होते, जयराम रमेश यांच्या कबुलीनंतर तरी हे आंधळेपण दूर व्हावं अशी अपेक्षा आहे.

मेधाताई मात्र पदर खोचून विस्थापितांच्या बाजूने उभ्या होत्या आणि त्यांच्यासोबत होतं कुठलीही संसाधनं नसतांना देखील जगाला दखल घ्यायला लावणारं ‘नर्मदा बचाव आंदोलन’ आणि त्याचे तत्वनिष्ठ कार्यकर्ते, विस्थापित समाज, आदिवासी आणि वंचित-उपेक्षित. आज काहीच न करता जे आंदोलनाला उलट प्रश्न विचारतात त्यांनी लक्षात घ्यावं की ११,००० लोकांचं पुनर्वसन हे आंदोलन नसतं तर झालं नसतं...शेकडो कुटुंबांना अन्न, वस्त्र निवारा मिळाला नसता, नर्मदा क्षेत्रातल्या जीवन शाळांनी तिथलं जीवन उजळून काढलं नसतं...आणि असं बरंच काही सांगता येईल एक यादी देऊन. अर्थात हे सगळं व्हावं म्हणून ताईंनी सगळं आयुष्य पणाला लावलं.. सुखवस्तू आयुष्याकडे पाठ फिरवून विस्थापितांच्या दु:खाला स्वत:चं दु:ख मानलं.. देशाची सगळी व्यवस्था जेव्हा वरवंटा घेऊन सज्ज होती तेव्हा त्या विरोधात एक साहसी बाई पदर खोचून उभी राहिली आपल्या साथीदारांसह आणि आज २५ वर्षांनंतर आमच्या राजकीय व्यवस्थेला “आमचं चुकलं” हे अप्रत्यक्षपणे का होईना मान्य करावं लागतंय.

एकच प्रश्न आता सतावतो की हे सगळं रमेश म्हणतात त्याप्रमाणं चुकलं असूनही रेटलं गेलं असेल तर नर्मदा खोऱ्यातल्या विस्थापितांनी आता कोणाला जबाबदार धरायचं? केंद्र-राज्य सरकारांना? आतापर्यंत स्थापन झालेल्या विविध आयोगांना? देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाला? की आणखी कुणाला? आणि ज्यांनी चुकीचे निवाडे दिले त्यांना हा देश कोणता आणि कसा दंड करणार? घटनेच्या कोणत्या कलमानुसार?   

जयराम रमेश खरं बोलले. आता त्यांना खरं बोलण्याची काय आणि किती किंमत मोजावी लागते तेही पहावं लागेल. तो पर्यंत विकासाच्या नावानं चांगभलं....आणि सुशिक्षित समाजासाठी...विकासाच्या नावानं चीअर्स !      

डॉ. विश्वंभर चौधरी

जयराम रमेश यांचं statement:
http://timesofindia.indiatimes.com/india/No-more-Sardar-Sarovar-projects-in-India-Jairam-Ramesh/articleshow/22664824.cms

दादा कोंडके अवतारानंतर दादांचा नवा मुन्नाभाई अवतार : हा आत्म-क्लेश की ATM क्लेश?

महाराष्ट्राचे सुजाण, सुसंस्कृत आणि सुविचारी उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी कृष्णाकाठी चव्हाण साहेबांच्यापाशी आत्म्क्लेशाचा प्रयोग सुरु केला आहे. काल काकांनी सार्वजनिक ठिकाणी पत्रकार परिषदेतच त्यांना आणि त्यांचे कडवे पाठीराखे नटवर्य जितेंद्र आव्हाड यांना फटकारल्यानंतर दादांना ही उपरती झाली आणि काकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या (म्हणजे काका नेहमी असा उल्लेख करतात म्हणूनच हे म्हणायचे, काकांच्याही वागणुकीत यशवंतराव कधीच दिसत नाहीत हा भाग वेगळा!) स्व. यशवंतरावजी चव्हाण यांच्या स्मारकापाशी जाऊन प्रायश्चित्त घ्यावे वाटावे हा विलक्षण योगायोग म्हटला पाहिजे ! अन्यथा आजचे औचित्य लक्षात घेतले तर आज आंबेडकर जयंती असल्याने दादा चैत्यभूमीवर प्रायश्चित्त घेताना दिसले असते...

काका रागावलेले आणि विरोधक तुटून पडलेले अशा अवस्थेत सत्ता जाऊ शकते आणि सत्तेतून सुरु असलेला संपत्तीचा धबधबा असा अचानक आटणे कोणत्याच पुढाऱ्याला परवडत नसते. सत्ता म्हणजे नेत्यांसाठी पैशाचे ATM असते हे लक्षात घेता हा मराठीतला आत्मक्लेश नसून इंग्रजीतला ATM क्लेश आहे हे जनता ओळखून आहे. सत्तेशिवाय अजित पवार राहूच शकत नाहीत हे त्यांच्या मागील वेळच्या लुटूपूटूच्या  राजीनामा देणे आणि पुन्हा सत्तेत येणे यावरून दिसून येतेच. तेव्हा नटवर्य जितेंद्र आव्हाड यांनी दादांना लालबहादूर शास्त्रींची उपमा दिली होती, आता थेट गांधीजींचीच उपमा द्यायला हरकत नाही! अर्थात विनोबा भावे यांनी गांधी मार्गावर चालणे आणि मुन्नाभाई एमबीबीएसने गांधीगिरी करणे यातला फरकही सुद्न्य जनता ओळखूनच असते. त्या पार्श्वभूमीवर आताचा आत्मक्लेश हा गांधी मार्गाचा स्वीकार केल्याचा देखावा असून या मागे अंतस्थ प्रेरणा आहे की ही फक्त एक राजकीय चाल आहे हे थोड्याच काळात स्पष्ट होईल.

समजा जर अजितरावांना खरंच पश्चात्ताप होत असेल तर महाराष्ट्रासाठी ही एक स्वागतार्ह बाब आहे हे मात्र नक्की....कारण तसे असेल तर पश्चात्ताप करावा अशा आणखी बऱ्याच गोष्टी त्यांनी आणि त्यांच्या पक्षाने केल्या आहेत. लवासाला पुण्याचे पाणी पळविणे, महाकाय सिंचन घोटाळा, वीज गैरव्यवस्थापन, विविध ठिकाणच्या भूखंडांचे घोटाळे अशा अनेक कारणासाठी एकेका चुकीचे एकेक दिवस प्रायश्चित्त घ्यायचे ठरविले तर त्यांना संपूर्ण आयुष्यच प्रीतिसंगमावर काढावे लागेल कदाचित...! दादाना जन्मभर तिकडे आत्म्क्लेशाला बसवून काका धूर्तपणे सुप्रियाताईंचा राज्याभिषेक तर करणार नाहीत ना? हां धोकाही आत्म्क्लेशी अजित पवारांनी ओळखलेला बरा....अन्यथा हे इकडे आयुष्यभर कराड मध्ये आणि ताई तिकडे मंत्रालयात सहाव्या मजल्यावर असा “कात्रज”चा घाट त्यांना दाखविला जायचा !

दुसरीकडे विधान परिषदेचे विरोधी पक्षनेते विनोद तावडे यांनी “राजीनामा घेणारच” अशी राणा भीमदेवी घोषणा केली आहे. गेले काही दिवस महाराष्ट्रात “सेटलमेंटी” विरोधी पक्ष आहे आणि अनेक नेते पवारांच्या वळचणीला जाऊन बसलेले आहेत असा आरोप होत होता. त्या पार्श्वभूमीवर आता सगळ्या विरोधी पक्षाच्या सगळ्या नेत्यांना भूमिका घेणे अनिवार्यच बनले आहे.  आता उद्या विधीमंडळ सुरु झाले की विरोधी पक्ष काय भूमिका घेतात हे सगळा महाराष्ट्र पराकोटीच्या उत्कंठतेणे बघतो आहे. अजित पवारांचा राजीनामा जर विरोधी पक्ष घेऊनच राहिला तर कृष्णेच्या पाण्याने त्यांचे ही पाप काहीसे धुतले जाईल आणि जर विरोधी पक्षाने या बाबतीत “तोडपाणी” केले तर विरोधी पक्षाला निवडणुकी नंतर पुढची पाच वर्षे आत्मक्लेशच आत्मक्लेश करून घ्यावा लागेल! आता उद्या पाहू या राज्यात खरोखरच विरोधी पक्ष आहे की नाही ते!

दरम्यान अजितरावांना त्यांच्या पहिल्यावहिल्या आत्म्क्लेशासाठी हार्दिक शुभेच्छा !! असे प्रसंग त्यांच्या आयुष्यात वारंवार न येवोत !!                     

झोप उडालेल्या काकांची कहाणी

(पुणे-बारामती रस्त्यावर हा कागद सापडला. ही एका काकांनी लिहिलेली स्वत:ची मनोगत वजा कहाणी दिसते. यातील नावे काल्पनिक आहेत. ती कोणाशी जुळत असल्यास निव्वळ योगायोग समजावा....)

सध्या दिल्ली भागात उन्हाळा खूप असल्याने आम्हास जल-प्राशन अंमळ जास्तच करावे लागते. दिल्ली प्रांती  जलसंपदा खाते आमच्या पक्षाकडे नसल्याने जल-पुरवठा बरा होतो. शेती खात्याचा सगळा रानमेवा खावून आणि वर आंग्ल पद्धतीचे बिसलेरी नामक साहेबांच्या प्रांतीचे पाणी पिऊन आम्ही झोपतो न झोपतो तोच रत्नागिरीहून मंगळाष्टकाचे सूर जोरजोरात आमच्या कानावर आपटून आमची झोप उडते. प्रांजळपणे सांगायचे तर मंगलाष्टक सार्वजनिक ठिकाणी म्हटले गेले तरच आमची झोपमोड होते! खाजगीत आमच्या पक्षाचे नेते अनेक ठिकाणी मंगलाष्टके गातात त्याकडे आम्ही कानाडोळा करतो! हे स्वाभाविकच आहे कारण आमच्या पक्षात असलेल्या नेत्यांची खाजगी मंगलाष्टके आमची झोप उडवू लागतील तर आमच्या सात-आठ पिढ्यांना आयुष्यभर टक्क जागेच राहावे लागेल ना ! तस्मात, दिल्ली प्रांतीचा गनीम उष्माकाल आणि रत्नागिरी प्रांतीचे लग्नकार्याचा गलबला यातून आमची निद्रा वारंवार भंग पावते....आजही आमची निद्रा भंग पावली मात्र जरा निराळ्या प्रसंगाने..

  

इंदापूर वगैरे प्रांती देखील उन्हाळा बहुत असलेने आमचे पुतणे महोदयास आंग्ल पद्धतीच्या बिसलेरी बाटल्या सारख्या ‘टाकाव्या’ लागतात आणि परिणामत: त्यांना मग अधिकच xxx लागते. तशातच आमचे पुतणे महोदय मुंबई, पुणे, बारामती अशा सर्व जहागिरी प्रांतामध्ये सतत उठबस करत असलेने प्रत्येक ठिकाणी त्यांचे xxx ची तजवीज करणे फार जिकीरीचे होऊन बसले आहे. या सर्व प्रांती सकल विकसक आमचे राजाश्रयाला असलेने आम्हास त्यांच्यासाठी भूखंडांची तजवीज करावी लागते. या सर्व प्रांतीचे सर्व भूखंड आमचे राजाश्रीतांनी विकसित केल्याने आमच्या पुतणे महाशयास xxx करण्यासाठी कोठे जावे ऐसा पेच पडला असेल. त्यातून पश्चिम घाट प्रांती काही जमीनजुमला ऐशा कार्यासाठी हासिल होता परंतु तो आमचे दुसरे मानस पुतणे म्हणजे गुलाबचंद यांचे अजित (पुन्हा अजितच! दोन अजित मिळून आम्हास कितीवेळा पराजित करतात देव जाणे!!) यांनी त्यांचे पर्यटन स्वप्नासाठी काबीज केलेने आमचे पुतणे तेथेही मोहीम फत्ते करण्याचे मनसुबे बाळगू शकत ना...आमच्या राजाश्रीत विकसकांनी चुकून सोडलेला जमीनजुमला आमच्याच आश्रयास असलेल्या उद्योजकांनी काबीज केलेने तिकडेही मोहीम काढता येईना. त्यातच आम्ही आमचे राज्यातील उरल्या-सुरल्या जागा महनीय नेत्यांचे पुतळे आणि स्मारकासाठी ‘जातीने’ लक्ष घालून राखून ठेवलेने राज्यात रिकाम्या जागा गवसण्याची मारामार.... तिकडे बारामती प्रांती त्यांनी जावे तर तिकडेही अनेक ‘उद्योग’ आमचेच कृपाशीर्वादाने चालत असलेने सर्वत्र जागांचा जणू दुष्काळ पडलेला.... अशा पेचप्रसंगात आमचे पुतणे; त्यांनी आणि त्यांच्या मावळ्यांनी राज्यात बांधलेल्या तमाम कोरड्या धरणांचा आश्रय न घेतील तर काय करतील? आणि मग त्यांचे हे स्वप्न त्यांनी जाहीरपणे सांगितले तर बिघडले कुठे? पारदर्शकता हा प्रशासनाचा अविभाज्य भाग आहे असं हे च्यानेलवाले सांगतच असतात ना सगळ्यांना ? मग पुतण्याच्या वाक्यावर एवढा गदारोळ माजवून आमची झोप पुन्हा मोडण्याची काही गरज होती का?

पण हा असं बोललाच कसा म्हणायचा? आत्ता लक्षात आलं याला महाराष्ट्रात एवढी मोठमोठी धरणं कशाला बांधायची होती ते! अरे गुलामा, याच्यासाठी सिंचन-सिंचन खेळत होतास होय १३ वर्ष! लब्बाड कुठला....आणि मला काय सांगितलस? ‘काका, तुमच्या प्रागतिक धोरणामुळं तयार होणारी भरपूर वाईन साठवण्यासाठी ही धरणं हवीत’ म्हणून! कोरड्या धरणाचा असाही उपयोग होऊ शकतो हे मात्र फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या पुरोगामी महाराष्ट्राचं नवीन संशोधनच म्हटलं पाहिजे ! यातून दोन्ही गोष्टी साध्य झाल्या...त्यानं बांधलेल्या मोठ्या कोरड्या धरणांच काय करायचं हा प्रश्न सुटला आणि त्याची xxx करण्याची सोयही झाली....खरं तर लोकोपयोगी प्रकल्प म्हणून फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या महाराष्ट्रानं त्याचा सत्कार करायला पायजेल आहे पण उलट त्याला दादा कोंडके वगैरे म्हणून महाराष्ट्रातले टवाळ पत्रकार चिडवायला लागले. एका साडेतीन टक्केवाल्या पत्रकारानं तर “दादोजी ((कोंडदेव)चा द्वेष केल्याचा परिणाम पाहिलात? घरात दादा (कोंडके)नं जन्म घेतला” असंही कुत्सितपणे म्हटलं म्हणे...

पण बघा कसा गुणी आहे आमचा ढाण्या वाघ! तेरा वर्ष सिंचन-सिंचन खेळतोय सुनील सारखे मित्र सोबत घेऊन पण एकाही माणसाला कुठं पाणी दिसू देत नाही महाराष्ट्रात! पुण्याच्या आसपास नद्या होत्या त्याच्यावर आमच्या पठ्ठ्यानं बंगले बांधल्यानं नद्या वाहतच नाहीत, मग धरणं कोरडी राहतात आणि असा फायदा होतो...आमच्या वाघाची प्रत्येक इच्छा त्याच्या कंत्राटदार मित्रांनी पुरी केल्यानं आज पुरोगामी महाराष्ट्रातील धरणं कशी छान कोरडी ठणठणीत दिसतात, तमाम महाराष्ट्रातील मुलं या कोरड्या धरणात क्रिकेट खेळतात आणि यातूनच उद्या आयपीएल साठी नवे खेळाडू तयार होतील...केवढी ही दूरदृष्टी...पण कोणालाच त्याचं कौतुक नाही.... आता बिचार्यानं जलसंपदा खात्याचं सगळं पाणी पिऊन टाकलं म्हटल्यावर xxx लागणारच ना? आणि मग धरणं बांधण्याचा मोठा खर्च निव्वळ वाया जाण्यापेक्षा असा उपयोग केलेला काय वाईट? एक छान आयडीया डोक्यात आलीय...उजनी धरण हे नाव फारच ओल्ड फ्याशन झालं, त्याचं नाव ‘समस्त पुतणे मूत्रविसर्जन तथा जल-संकलन, संधारण केंद्र’ असं ठेवलं तर? जलसंधारण हे धोरणच आहे आमच्या शेती खात्याचं..या केंद्रातलं पाणी ‘भकास’ जनतेला आणि नद्यांचं स्वच्छ पाणी आयपीएल, लवासा अशा ‘विकास’ मंडळीनां असं पाण्याचं न्याय्य वाटप व्हायला पायजेल आहे.

आणि भार-नियमनाबद्दल सुद्धा काय क्रांतिकारी विचार आहेत माझ्या वाघाचे! आता वीज खात्याचा मंत्री म्हटल्यावर तो कसा आणि कुठून देणार वीज? लोक काहीही अपेक्षा ठेवतील उद्या...म्हणे पाणी आणि वीज द्या..! भार नियमन करूनच आपण लोकसंख्या नियंत्रणाचा सामना करू शकतो ही केवढी सुपीक कल्पना सुचली त्याला...वा...”भार नियमनातून कुटुंब नियोजनाकडे” उत्तमच घोषणा आहे. आणि विरोधी पक्षातील अनेक जण देखील फायदा घेतात या भार नियमनाचा, गाजावाजा मात्र केवळ आमच्याच पक्षाच्या लोकांचा होतो....वास्तविक राजकीय क्षेत्रातून मोठी मागणी आहे भार नियमनाला....

माझा वाघ अजून हुशार व्हावा म्हणून काय करावं बरं? चांगल्या शाळेत घालावं म्हणतो...बारामतीच्या शाळेत? नको, घरी राहून मुलं बिघडतात...पतंगरावांच्या की डीवायच्या? हं....त्यापेक्षा साताऱ्याच्या आश्रमशाळेतच पाठवतो उच्च शिक्षणासाठी....                   

***